Rabu, 28 Mei 2014
BABAD BRAHMANA MAS
BABAD
BRAHMANA MAS
I.Bali di Bawah Majapahit
Pada tahun 1343 Masehi atau tahun 1265 Saka Bali Aga berhasil ditaklukkan oleh Majapahit. Bali Aga dinyatakan takluk setelah Sri Asta Sura Ratna Bumi Banten wafat. Namun suasana di Bali ketika itu tidak sepenuhnya aman. Pada tahun 1345 Masehi timbul suatu pemberontakan yang dikenal dengan pemberontakan Dalem Tokawa. Dua tahun berselang, pada tahun 1347 Masehi timbul pemberontakan Dalem Mekambika. Pemberontakan di atas bisa di atasi oleh Gajah Mada dan Arya Damar.
Tahun 1350 Sri Hayam Wuruk naik takhta Majapahit. Patih Gajah Mada dengan restu Sri Hayam Wuruk menempatkan seorang Adipati di Bali.
Adipati tersebut adalah Sri Kresna Kapakisan yang merupakan keturunan Brahmana Dang Hyang Kapakisan. Sri Kresna Kapakisan dilantik menjadi Adipati Bali bertepatan pada Purnama Kapat tahun 1352 Masehi atau tahun1274 Saka dan berkeraton di Samprangan. Sri Kresna Kapakisan didampingi oleh para Arya. Arya Kenceng tinggal di Pucangan, Tabanan, Arya Sentong di Pacung, Arya Beleteng dan Arya Bang Pinatih di Pinatih, Arya Lasem atau Sukahet di Sukahet, Arya Kutawaringin di Gelgel, Arya Kanuruhan di Tangkas, Arya Benculuk di Tonja, Arya Kapakisan menjadi Patih Agung mendampingi Sri Kresna Kapakisan, dan Arya Gajah Para di Tianyar.
Pemerintahan Sri Kresna Kapakisan di Samprangan berlangsung sampai tahun 1380 Masehi/1302 Saka. Pasca wafatnya Sri Kresna Kapakisan kendali pemerintahan dipegang oleh putra sulungnya yang bernama I Dewa Agra Samprangan, setelah dinobatkan beliau bergelar Dalem Samprangan (Dalem Ile). Pada masa kepemimpinan Dalem Samprangan, beliau agak sukar untuk diajak membicarakan masalah pemerintahan. Akhirnya para pembesar istana kecewa, mereka memutuskan untuk mengangkat I Dewa Ketut menjadi raja. Atas upaya dari Arya Kubon Tubuh, I Dewa Ketut berhasil dibujuk menjadi raja dan akan dibuatkan istana di tempat lain.
I Dewa Ketut dinobatkan menjadi raja bergelar Dalem Smara Kapakisan (Dalem Ketut Ngulesir) pada tahun 1383 Masehi/1305 Saka berkeraton di Swecapura Gelgel. Masa pemerintahan Dalem Smara Kapakisan di Gelgel berlangsung hingga tahun 1460 Masehi/1382 Saka. Sebelum wafat beliau sudah menobatkan putranya yang bernama I Dewa Enggong pada tahun 1458 Masehi/1380 Saka.
Kerajaan Majapahit di Jawa mengalami masa kemunduran pada tahun 1478 Masehi/1400 Saka. Pudarnya pengaruh Majapahit di Nusantara tidak terlalu berpengaruh dengan Bali. Pasca Dalem Smara Kapakisan wafat, tampuk pemerintahan di Gelgel dipegang oleh Dalem Waturenggong. Pada masa pemerintahan Dalem Waturenggong inilah datang seorang Brahmana dari Jawa Timur yang bernama Dang Hyang Nirartha. Dang Hyang Nirartha tiba di Bali diperkirakan sekitar tahun 1489 Masehi. Perjalanan Dang Hyang Nirartha setibanya di Bali sangat berat dan rumit. Dang Hyang Nirartha pertama kali menginjakkan kaki beliau di tanah Bali di pesisir Purancak. Peristiwa yang dialami oleh Dang Hyang Nirartha selama perjalanan tidak diuraikan secara panjang lebar dalam tulisan ini. Rute perjalanan beliau setelah dari Purancak adalah wilayah Pulaki. Di Pulaki, Dang Hyang Nirartha mralina putri sulungnya yang beribu dari Daha. Putri yang lahir dari Daha ini kemudian dikenal dengan nama Hyang ning Salaga/Hyang ning Melanting.
Dang Hyang Nirartha meninggalkan Pulaki beliau bergerak menuju sebuah desa yang bernama Gading Wani/Wani Tegeh. Entah berapa lama beliau beristirahat di Gading Wani/Wani Tegeh, lalu datanglah utusan Pangeran Mas di Mas untuk nuur Dang Hyang Nirartha. Dang Hyang Nirartha bersedia untuk datang ke Mas. Dalam perjalanan ke desa Mas beliau melewati Mundeh (Kaba-Kaba0mengwi, Kapal, Tuban. Berita datangnya Dang Hyang Nirartha di Tuban didengar oleh penguasa Tegal Badung saat itu, yaitu Kyai Tegeh Kori III. Kyai Tegeh Kori III mendak Dang Hyang Nirartha di Tuban, beliau dipersilakan untuk beristirahat di kediaman Kyai Tegeh Kori III di Tegal Badung. Setibanya di Buagan rombongan itu terpaksa berhenti karena terjadi banjir. Setelah beberapa waktu beristirahat di Tegal Badung, Dang Hyang Nirartha dipendak oleh Pangeran Mas untuk selanjutnya pergi menuju desa Mas.
Dang Hyang Nirartha dibuatkan kediaman di Mas oleh Pangeran Mas. Pangeran Mas kemudian berguru kepada Dang Hyang Nirartha. Beberapa waktu tinggal di Mas, berita tentang keberadaan Dang Hyang Nirartha sampai ke telinga Dalem Waturenggong di Gelgel. Dalem Waturenggong lalu mengutus I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan ke Mas. Dalem Waturenggong bermaksud menguji kemampuan Dang Hyang Nirartha. Usaha tersebut sia-sia karena I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan akhirnya berguru kepada Dang Hyang Nirartha. I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan lupa dengan perintah Dalem. Dang Hyang Nirartha kemudian segera menuju Gelgel. Setibanya di Gelgel, Dalem Waturenggong sudah tidak ada di istana, beliau sedang berburu di Padang. Dang Hyang Nirartha bersama I Gusti Dauh Bale Agung segera menuju ke Padang. Setibanya di Padang beliau diberikan pesanggrahan di areal parahyangan Mpu Kuturan. Keesokan harinya Dang Hyang Nirartha, Dalem Waturenggong, serta I Gusti Dauh Bale Agung kembali ke Gelgel. Perjalanan mereka terhambat karena Sungai Unda meluap, berkat kemampuan Dang Hyang Nirartha kereta Dalem bisa menyeberangi banjir tersebut.
Zaman pemerintahan Dalem Waturenggong dengan bhagawanta Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) kerajaan Gelgel mencapai puncak kejayaan. Sri Juru raja Blambangan yang durhaka terhadap Dang Hyang Nirartha berhasil dikalahkan oleh Dalem Waturenggong pada tahun 1520 Masehi/1442 Saka. Pasca menaklukkan Blambangan, Puger, Pasuruhan, Nusa Penida, Lombok, dan Sumbawa menjadi jajahan Gelgel. Masa pemerintahan Dalem Waturenggong sampai dengan tahun 1550 Masehi/1472 Saka.
II. Putra Dang Hyang Nirartha yang Beribu Putri Bandesa Mas
Dikisahkan setelah Pangeran Mas disucikan oleh Dang Hyang Nirartha, Pangeran Mas mempersembahkan putrinya kepada Dang Hyang Nirartha sebagai pangguruyaga. Putri Pangeran Mas yang dipersembahkan sebagai pangguruyaga bernama Sang Ayu Mas Genitir alias Diah Hema. Dang Hyang Nirartha pun mempersunting putri Pangeran Mas. Entah beberapa lama usia pernikahan beliau, sang diah pun melahirkan seorang putra yang diberikan nama Ida Putu Kidul. Ida Putu Kidul juga disebut Ida Mas. Setelah cukup umur Ida Putu Kidul (Ida Mas) didwijati dengan gelar Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul). Di kemudian hari keturunan dari Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) disebut dengan Brahmana Mas.
Dalam Dwijendra Tattwa disebutkan bahwa Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) mendapatkan warisan berupa pustaka, pakaian kependetaan, genta (I Bhramara dan I Samprangan), pangrupak (I Tamblang), dan sebilah keris (I Sepak). Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) juga mempunyai abdi yang bernama Pan Geleng dan Ki Sedahan Mas.
Menjelang Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) kembali ke Sunyata, beliau bertemu dengan seorang bandega yang bernama Pasek Nambangan. Dang Hyang Nirartha menitipkan pesan kepada Pasek Nambangan supaya disampaikan kepada Mpu Kidul. Isi pesan tersebut adalah supaya Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) mengambil Pustaka Mareka yang ditinggalkan oleh Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) di Pura Luhur Uluwatu.
Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) pun segera menuju Pura Uluwatu, beliau diiringi oleh Pan Geleng dan Pasek Nambangan. Setibanya di Uluwatu, Mpu Kidul melihat sebuah Meru Tumpang Tiga. Ida Pedanda Mas bergegas ke depan meru tersebut, beliau lalu menyembah sembilan kali. Setelah menyembah Ida Pedanda Mas segera naik ke meru. Di dalam meru beliau menemukan Pustaka Mareka, Pustaka Weda Paganggan, serta pesan supaya rukun dalam bersaudara, dan melaksanakan yang termuat dalam Siwa Sasana.
Pasca wafatnya Dalem Waturenggong dan moksa nya Dang Hyang Nirartha di Gelgel mulai timbul bibit-bibit huru-hara. Puncaknya pada tahun 1556
(Bersambung)
BRAHMANA MAS
I.Bali di Bawah Majapahit
Pada tahun 1343 Masehi atau tahun 1265 Saka Bali Aga berhasil ditaklukkan oleh Majapahit. Bali Aga dinyatakan takluk setelah Sri Asta Sura Ratna Bumi Banten wafat. Namun suasana di Bali ketika itu tidak sepenuhnya aman. Pada tahun 1345 Masehi timbul suatu pemberontakan yang dikenal dengan pemberontakan Dalem Tokawa. Dua tahun berselang, pada tahun 1347 Masehi timbul pemberontakan Dalem Mekambika. Pemberontakan di atas bisa di atasi oleh Gajah Mada dan Arya Damar.
Tahun 1350 Sri Hayam Wuruk naik takhta Majapahit. Patih Gajah Mada dengan restu Sri Hayam Wuruk menempatkan seorang Adipati di Bali.
Adipati tersebut adalah Sri Kresna Kapakisan yang merupakan keturunan Brahmana Dang Hyang Kapakisan. Sri Kresna Kapakisan dilantik menjadi Adipati Bali bertepatan pada Purnama Kapat tahun 1352 Masehi atau tahun1274 Saka dan berkeraton di Samprangan. Sri Kresna Kapakisan didampingi oleh para Arya. Arya Kenceng tinggal di Pucangan, Tabanan, Arya Sentong di Pacung, Arya Beleteng dan Arya Bang Pinatih di Pinatih, Arya Lasem atau Sukahet di Sukahet, Arya Kutawaringin di Gelgel, Arya Kanuruhan di Tangkas, Arya Benculuk di Tonja, Arya Kapakisan menjadi Patih Agung mendampingi Sri Kresna Kapakisan, dan Arya Gajah Para di Tianyar.
Pemerintahan Sri Kresna Kapakisan di Samprangan berlangsung sampai tahun 1380 Masehi/1302 Saka. Pasca wafatnya Sri Kresna Kapakisan kendali pemerintahan dipegang oleh putra sulungnya yang bernama I Dewa Agra Samprangan, setelah dinobatkan beliau bergelar Dalem Samprangan (Dalem Ile). Pada masa kepemimpinan Dalem Samprangan, beliau agak sukar untuk diajak membicarakan masalah pemerintahan. Akhirnya para pembesar istana kecewa, mereka memutuskan untuk mengangkat I Dewa Ketut menjadi raja. Atas upaya dari Arya Kubon Tubuh, I Dewa Ketut berhasil dibujuk menjadi raja dan akan dibuatkan istana di tempat lain.
I Dewa Ketut dinobatkan menjadi raja bergelar Dalem Smara Kapakisan (Dalem Ketut Ngulesir) pada tahun 1383 Masehi/1305 Saka berkeraton di Swecapura Gelgel. Masa pemerintahan Dalem Smara Kapakisan di Gelgel berlangsung hingga tahun 1460 Masehi/1382 Saka. Sebelum wafat beliau sudah menobatkan putranya yang bernama I Dewa Enggong pada tahun 1458 Masehi/1380 Saka.
Kerajaan Majapahit di Jawa mengalami masa kemunduran pada tahun 1478 Masehi/1400 Saka. Pudarnya pengaruh Majapahit di Nusantara tidak terlalu berpengaruh dengan Bali. Pasca Dalem Smara Kapakisan wafat, tampuk pemerintahan di Gelgel dipegang oleh Dalem Waturenggong. Pada masa pemerintahan Dalem Waturenggong inilah datang seorang Brahmana dari Jawa Timur yang bernama Dang Hyang Nirartha. Dang Hyang Nirartha tiba di Bali diperkirakan sekitar tahun 1489 Masehi. Perjalanan Dang Hyang Nirartha setibanya di Bali sangat berat dan rumit. Dang Hyang Nirartha pertama kali menginjakkan kaki beliau di tanah Bali di pesisir Purancak. Peristiwa yang dialami oleh Dang Hyang Nirartha selama perjalanan tidak diuraikan secara panjang lebar dalam tulisan ini. Rute perjalanan beliau setelah dari Purancak adalah wilayah Pulaki. Di Pulaki, Dang Hyang Nirartha mralina putri sulungnya yang beribu dari Daha. Putri yang lahir dari Daha ini kemudian dikenal dengan nama Hyang ning Salaga/Hyang ning Melanting.
Dang Hyang Nirartha meninggalkan Pulaki beliau bergerak menuju sebuah desa yang bernama Gading Wani/Wani Tegeh. Entah berapa lama beliau beristirahat di Gading Wani/Wani Tegeh, lalu datanglah utusan Pangeran Mas di Mas untuk nuur Dang Hyang Nirartha. Dang Hyang Nirartha bersedia untuk datang ke Mas. Dalam perjalanan ke desa Mas beliau melewati Mundeh (Kaba-Kaba0mengwi, Kapal, Tuban. Berita datangnya Dang Hyang Nirartha di Tuban didengar oleh penguasa Tegal Badung saat itu, yaitu Kyai Tegeh Kori III. Kyai Tegeh Kori III mendak Dang Hyang Nirartha di Tuban, beliau dipersilakan untuk beristirahat di kediaman Kyai Tegeh Kori III di Tegal Badung. Setibanya di Buagan rombongan itu terpaksa berhenti karena terjadi banjir. Setelah beberapa waktu beristirahat di Tegal Badung, Dang Hyang Nirartha dipendak oleh Pangeran Mas untuk selanjutnya pergi menuju desa Mas.
Dang Hyang Nirartha dibuatkan kediaman di Mas oleh Pangeran Mas. Pangeran Mas kemudian berguru kepada Dang Hyang Nirartha. Beberapa waktu tinggal di Mas, berita tentang keberadaan Dang Hyang Nirartha sampai ke telinga Dalem Waturenggong di Gelgel. Dalem Waturenggong lalu mengutus I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan ke Mas. Dalem Waturenggong bermaksud menguji kemampuan Dang Hyang Nirartha. Usaha tersebut sia-sia karena I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan akhirnya berguru kepada Dang Hyang Nirartha. I Gusti Dauh Bale Agung/Dauh Penulisan lupa dengan perintah Dalem. Dang Hyang Nirartha kemudian segera menuju Gelgel. Setibanya di Gelgel, Dalem Waturenggong sudah tidak ada di istana, beliau sedang berburu di Padang. Dang Hyang Nirartha bersama I Gusti Dauh Bale Agung segera menuju ke Padang. Setibanya di Padang beliau diberikan pesanggrahan di areal parahyangan Mpu Kuturan. Keesokan harinya Dang Hyang Nirartha, Dalem Waturenggong, serta I Gusti Dauh Bale Agung kembali ke Gelgel. Perjalanan mereka terhambat karena Sungai Unda meluap, berkat kemampuan Dang Hyang Nirartha kereta Dalem bisa menyeberangi banjir tersebut.
Zaman pemerintahan Dalem Waturenggong dengan bhagawanta Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) kerajaan Gelgel mencapai puncak kejayaan. Sri Juru raja Blambangan yang durhaka terhadap Dang Hyang Nirartha berhasil dikalahkan oleh Dalem Waturenggong pada tahun 1520 Masehi/1442 Saka. Pasca menaklukkan Blambangan, Puger, Pasuruhan, Nusa Penida, Lombok, dan Sumbawa menjadi jajahan Gelgel. Masa pemerintahan Dalem Waturenggong sampai dengan tahun 1550 Masehi/1472 Saka.
II. Putra Dang Hyang Nirartha yang Beribu Putri Bandesa Mas
Dikisahkan setelah Pangeran Mas disucikan oleh Dang Hyang Nirartha, Pangeran Mas mempersembahkan putrinya kepada Dang Hyang Nirartha sebagai pangguruyaga. Putri Pangeran Mas yang dipersembahkan sebagai pangguruyaga bernama Sang Ayu Mas Genitir alias Diah Hema. Dang Hyang Nirartha pun mempersunting putri Pangeran Mas. Entah beberapa lama usia pernikahan beliau, sang diah pun melahirkan seorang putra yang diberikan nama Ida Putu Kidul. Ida Putu Kidul juga disebut Ida Mas. Setelah cukup umur Ida Putu Kidul (Ida Mas) didwijati dengan gelar Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul). Di kemudian hari keturunan dari Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) disebut dengan Brahmana Mas.
Dalam Dwijendra Tattwa disebutkan bahwa Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) mendapatkan warisan berupa pustaka, pakaian kependetaan, genta (I Bhramara dan I Samprangan), pangrupak (I Tamblang), dan sebilah keris (I Sepak). Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) juga mempunyai abdi yang bernama Pan Geleng dan Ki Sedahan Mas.
Menjelang Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) kembali ke Sunyata, beliau bertemu dengan seorang bandega yang bernama Pasek Nambangan. Dang Hyang Nirartha menitipkan pesan kepada Pasek Nambangan supaya disampaikan kepada Mpu Kidul. Isi pesan tersebut adalah supaya Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) mengambil Pustaka Mareka yang ditinggalkan oleh Dang Hyang Nirartha (Dang Hyang Dwijendra) di Pura Luhur Uluwatu.
Ida Pedanda Mas (Mpu Kidul) pun segera menuju Pura Uluwatu, beliau diiringi oleh Pan Geleng dan Pasek Nambangan. Setibanya di Uluwatu, Mpu Kidul melihat sebuah Meru Tumpang Tiga. Ida Pedanda Mas bergegas ke depan meru tersebut, beliau lalu menyembah sembilan kali. Setelah menyembah Ida Pedanda Mas segera naik ke meru. Di dalam meru beliau menemukan Pustaka Mareka, Pustaka Weda Paganggan, serta pesan supaya rukun dalam bersaudara, dan melaksanakan yang termuat dalam Siwa Sasana.
Pasca wafatnya Dalem Waturenggong dan moksa nya Dang Hyang Nirartha di Gelgel mulai timbul bibit-bibit huru-hara. Puncaknya pada tahun 1556
(Bersambung)
Jumat, 16 Mei 2014
Lontar KURANTA BOLONG
Lontar
KURANTA BOLONG
(1.b). Awighnamastu namaśiwayā. Nihan kālimo hosāddhā puranta bolong, osaddaning rare, draṣṭining bhāṭara wiṣṇu, mangkanā, maha bhārā kasidya nirā, amnahi sakāla bwaṇa kabeh, ya ta dadihakên kaparipūrṇnaning wong rare, tkaning kadirgghāyuṣān, lupūti ri lara wyaddi, mwah pati, kramanya hāywa tan prayatnā, hānginaknā tatambaning wong rare. Iki śwadharmma putus, nga. Sang amangku, usaddi ni wong rare. Ta, rare, nguwus, śa, liñjong canging, 11, bidang, padang lêpas, 11, katih, ra, bwang adas. Kākttrang ma-
(2.a). ka urūg-ūrug
pabahane. Mwah wdaknya ring rāgga, śa, liñjong canging, 7, biddāng, padang
lêpas, 7, kaṭih, ra, addas, 7, wiji, wdakna. Ta, nguwus, śa, kapkāp, tmurose, 3
bidang, rajah kidi iki, Ang Ung Mang, maurūg-ūrug pabahane, mwah wdaknā. Ta,
rare nguwus, śa, liñjong canghing, 3, kaṭih, ckuh lanang, 3, iris, paddang
lêpas, 3, kaṭih, pañcung puhaknā. Ta, rare bolong, śa, cārmmaning tribalus,
yuyu batu lanang, wong kuning, rwani kangkāng yuyu, 7, lêmbār, ikā sammi
ginsêng, pet harênge, tampak rinajah gnah i bolong. Ta, pā-
(2.b). nguñci
rare, yadya nguwūs, śa, muñcuk nagāsari, sulatri, ring camplung, padda, 7,
muñcuk, slaśih mrik, padang lêpas, padda, 9, muñcuk, ra, klabêt, 9, wiji,
pêngpêng siwādwarānya, mwah pupuknya, tkaning tatereknya, śa, muñcuk
nagghāsari, sulatri, camplung, padda muñcuknya, emben canging, ra, klabêt, 11,
wiji, mwah wdaknya ring raggā, śa, krikānan dapdap, ne nguddā, ring gamonga
kdis, wdaknā ring sūku, śa, bwah base, ring maświ, wdaknā. Rare kasaban, grah
mwang sawan, śa, uku-ukū, 3, muñcuk, puhaknā netranya. Mwah mā-
(3.a). ka wdaknya,
śa, don dapdap ne kuning, ra, ckuh lanang. Ta, rare sarab angin, wṭêngnya
bêngkā, śa, don adas, bawang, sêmbar wtêngnya, śa, mwah tambanya, liñjong
canging, bawang ngaddas, sêmbar wtêngnya. Ta, rare sarab angin, mwah sarab appi,
abang rupaning rare, śa, rwaning waluh pahit, rwaning sunti-sunti, don
katepeng, rwaning kliki bāng, bawang, jamoknā. Ta, rare sabahā, mwang mawatuk,
śa, cārmmān gatthep, gulā klāpā, prês saring, tahap. Mwah maka sêmbarnya, śa,
don balimbing buluh, nyuh mtunu, tmutis, sêmbar gulu, tkaning daddanya, rauhing
ulun hā-
(3.b) tṭinya. Ta,
rare, watuk kiningan, śa, ulungan don balimbing wsi, ra, kaśunā jangu, sêmbar
dadanya. Ta, rare ckehan, śa, rwaning pañcarsoṇnā, rêb kabeh, urab dening nyuh
tunu, bawang bhāng, pes tambus, wus ratêng, damuhin sawngi, beñjangnya prês
saring, lolohaknā. Ta, rare êndêl tur mutah-mutah, tan marênān, śa, ckuh
lanang, pu ning kunir, warangan, ra, majākling ktumbah, uyah, tambus sammi, wus
ratêng, patinya tahap. Ta, rare mising, tur ngutah-utah, śa, gamongan cili, ra,
muśi, jamboknā. Ta, rare mising, sa,
(4.a) blalang
kbo, ginsêng, ra, bawang pêndêm, we iraggan ktan gajih, tahapāknā. Malih
arapnya, śa, carmmān tuwi putih, adas. Mwah apwangkongnya, śa, carmmān buni
tahi, bras ābang, adas, arapaknā. Ta, rare mising, śa, rwaning balimbing wsi,
sakamulan, bawang tambus, ttahap. Ta, rare mawatuk, śa, wwadding katepeng, akah
tampak limān, sokā natar sakawit, nyuh tunu, bawang mêtambus, tahapāknā. Mwah
wwang atuwa mawatuk, wor ring bangle, wādding kacêmcêm putih, ra, kaśuṇā jangu,
sami tambus, tahāpāknā,
(4.b) Ta, rare
mising, śa, kulit woh dhlimmā, bras bāng, arapaknā, yen kraṣā grah awaknya, śa,
don bulun bawang, uśuggāknā, awor ring bawāng ngadhās, kinlā. Ta, rare mising,
śa, cārmman tuwi putih putih, lunak bakar, ra, ādas, tahap. Ta, rare pjên, śa,
wwadding bintênu, daha tkani lublubnya, bangsing kresek ne ngudā-ngūddā, santên
kane, gulā, bwang tambus, tahap, mwah arapnya, śa, don katimun gantung, êntik
katimun tahin cicing, ra, adas, arapaknā. Ta, rare pöjên, śa, rwaning katepeng,
adas, arapaknā. Ta, rare pjên a-
(5.a) panês, śa,
akah kopok-kopokan, ne pinge, ra, bawang ngadas, arapaknā wtêngnya. Ta, rare
tan kwaṣā angising angūyuh, śa, lublub tingkih, bawang ngadas, arapaknā. Ta,
rare wtêngnya mangkak, sêbahā mwang jampi, tur tan kwaṣā amangan, śa, sumanggi
gūnung, sak gêgêm, rwaning pepe gunting, hatin kunir, isin tingkih, bawang, yan
kraṣā agrat, pêpêhin mbotthan pandan, tahāp. Ta, rare caksunya abuh, śa,
liñjong canging, bawang, ne barak, adas, arapaknā gigirnya, phalānya ilang
raning madā. Ta, rare soccanya bsêh, tan pasangkā
(5.b) n, śa, bras
mês, bawang mêtah, arapaknā. Ta, rare soccanya buh, śa, we susu, ne manak wahū
apisān, puh irūng ni rare. Ta, rare awaknya grah, uyang blangsah, tur ngliyêp,
śa, liñjong canging, padang lêpas, kulit taluh syap, pinipis kabeh, wdaknā. Ta,
rare gênit gatêl awaknya, śa, don nangkā kuning-kuning, ra, isen, wdaknā. Ta,
rare gnit gatêl awaknya, śa, don isen, mrica, pinipis, wdaknā, ikinlā sadraṇā
tambā iki. Ta, rare awāknya gnit bintul-bintul, tur bintul, śa, carmmān
kalimoko, miccā, isen (Bersambung).
Kamis, 15 Mei 2014
Tutur Bang Bungalan
Tutur
Bang
Bungalan
|
Murda Pustaka
|
: Tutur Bang
Bungalan
|
|
Wit Lontar
|
: Puri Bangli,
Bali
|
|
Kaalih aksara
olih
|
: Ida Bagus
Bajra
|
|
Asrama
|
: Giriya
Gunung Payangan. Jl Pasar Payangan No 12, Payangan, Gianyar, Bali, Tlp (0361)
8621075.
|
|
Tanggal
|
: 17 Februari 2014
|
|
Katureksa olih
|
: -
|
|
Pustaka
|
: Buku ngangge
aksara Bali
|
Om Awignamastu Nama Sidham, Itti
Tutur Bang Bungalan ngaran, luirniya Upapati laraniya, patirtha weruha
sakaluiraning jajuwangan, nyuwang nyama, salah wekasaniya andadi Endep-endep,
nyuwang mantu dadi Namu-namu dadinta.
Nyuwang ipah, salah, dadi
Iris-iris, sanaknya nyuwang rarama salahnya dadi Ulad-alid sanaknya, luirniya
yan Arya, Dhalem nyuwang wwang tani, salah, sanakniya bengkiwa, rabiniya sama salah, Aloka, ngaran, kaselehan
ikang Tonya saluiring salah jajuangan.
Yan mula bangsa tunggal tan wenang
ingameta tan wenang ingameta ika ngaran Salan Juangan, dadi susud guna, susud
wangsa, dadi salah krama, salah krethi, salah basa, salah tingkah, salah
tunasan, salah indik, salah sambatan, apan si beten dadi luhur, dadi salah
takeh, salah linggih, linggi dadi ngaran Lingga, Lingga ngaran taru tan wenang
sor luhurin, dadi salah linggih, dadi nyakitin, dadi cacad, sanakniya dadi
cacad, ngaran setan dadi metu kali matemahan rug kang jagat, ne tan wenang
wenang ingangge dudu ikang manusa, setan mawak wwang, setaning jurang, setaning
sema, setaning alas, setaning awak, Buhta Kancaka, Bhuta Kalpa tur Bhuta Kala
Durgha Maya.
Ika nguduh matya dadi manusa iya
nadah ibunta salah ingangge malih nyuwang cucu pelih salah, nyuwang kajuang
masih salah, Makedengan Ngad ngaran, hana caruniya maguling pabangkit guling
ika kucit butuhan, pamarginiya ring marga agung, pamaraniya majaga satru tur
mabakti mider anuwut urip dina.
Punika nyuwang nyama masih salah
silih tunggil rusak, Titi Ugal Agil, ngaran, patuh tingkahe teken anak demen
mamitra masih salah, marabi ring wong arabi, sami salah, apan manusane sama
awak kayu ne dadi parahyangan, kakubon, pakubonane mawenang-wenangan, ling Sang
Brahmana, yan parahyangan lalumbungan wenang tarune jati anggening pakubonan
manusa tan wenang, apan taru mesor singgih, pati kacuh adan manusa yaning
manusane salah juwangan. Yan pakubonane cacad munggah apan tan wenang angge
ingangge ika dadi cacad, manusa tan hana kadi taru latha, tan surud tempuh
angin agung alit, tan hana luput wwang tibaning bayu, nanging bayu angaraning
baya, baya ingaranan sakit, apan taru tunggal ring manusa, duwaning manusane
salah juwangan, sama cacad, apan iya salah linggih. (bersambung)
Kamis, 27 Maret 2014
Babad Pasek
BABAD
PASEK
Turunan Lontar : Gedong Kirtya
Druwen :
Singaraja
Nomor : Va.963/6
Antuk :
I Ketut Windia
Katureksan antuk : I Ketut Suwidja
Ketik Malih Antuk : Ni Made Sariani
Tanggal :
4 Juli 1988
---------------------------------------------------------------
1.b.
Om Awigenamastu nama siwa ya. Paksa pengaksamaning nghulun de Bhatara Hyang
Mami, singgih ta sira Hyang, alungguheng sunia taya, tabe-tabe pwang nghulun,
de Bhatara Hyang Kabeh, cinitra mungguwing lepihan, sira sang inugraha, anawaka
purwa sang wus lepas, luputa tan hana ring tulah pamidi de Hyang Mami mwang
ring wigrahaning mala, papa pataka, tan katama upadrawa wastu wastu wastu
paripurna anemuwaken rahayu tekeng kula sagotra, mwang santana, namastu
jagaditha ya Sang ginelar Ong karatna mantram, hredayam masu nirmalam yogi
swaram.
Uni riasitkala, duk tan
kumelencong bhumi Bali lawan Silaparang, kewalia hana gunung
2.a.
maring Bali, ring Wetan Gunung Lempuyang, ngaran, ring Kidul Gunung Andakasa,
ngaran, ring Kulwan Gunung Watukaru ngaran, ring Lor Gunung Mangu ngaran. Ri
mwah hana Gunung Bratan, ngaran. Nimitania ingan den ira Hyang Ari Bhawana,
sadakala njong genjong ikang bhawana, yatika matangian paduka Bhatara Hyang
Pasupati kapiwelas hyun tumon ring ulaha ning sarat, sadnya Bhatara amupak
parawanikang Giri Hyang mahameru, kumelaken mareng pulina Bali tekeng
Silaparang, sira ta Badawang Nala, kinon ta bungkahi parwata, Sang Anantaboga
papareng Sang Naga Basukih, maka bandanikang parwata, Sang Naga Taksaka
umiberaken, tumurun haneng Bali, malaning we, Siwa Sura Uttama Mrakya, Awidya
Titi Wot Masa, Kresna Paksa, tekeng Panca Dasi, Kala Rudira Bhumi Mastakeng
Witangsu I-
2.b.
sakam ooo o o o o o o o o o o, duking
mangkana rimba ikang eka tang bhumi Bali ngaran, Eka Windhu, arawas lawas punang kala, prapta
yasaning rat ri sandintenya, Siwa Kawyawara, uttamaning uku ning Tolu, Candra
Sira, Titi Sukla Paksa, Pawana Sitangsu, Rudira Parwata, Sirsa Widyut, Wesaka
Sunya Pandita, warsaning jadya, 7, praptang udan madres, sinung riyut, genter
pater, saha kilap tatit, lindunikang rat, saha klepug, rwa ulan lawasnia udan,
wekasan mekeplug giri ayanging Tolangkir, mijil tang Salodaka ngaran. Ri wusing
mangkana, pira kunang antajin ikang kala, praptang di we, Siwa Kuye, Wara Kuda
Olih, Sasadara Ratu, 5, sukla paksa ping panjodara bhumi, ti, ngaran swanita,
kretya mastaka witangsi 1, wesakam, Gni Bundara 31 tahunya. Mwah makeplug ginggung
Giri Tolangkir,
3.a.
mijil paduka Bhatara Hyang Putranjaya, tumut arinira, Bhatari Dewi Danu,
tumurun wanteneng Basukih, tineher rakwa aparhyangana ring Giri Lempuyang,
mangkana katattwania nguni ring asitkala duking adan pamargan Bhatara Tiga,
kinon dera Hyang Pasupati, ling Bhatara nguni, kamung anakku Mahadewa, nidaku
Gnijaya, nora waneh anakku mangke tumurun haneng Bali, maka sinembahaning
pulina Bali. Mangkana wetyanira Hyang Pasupata angastungkara Bhatara Tiga,
adulur pangalpika ndah umatur Sang Hyang Tri Purusa :
“Singgih Paduka
Hyang Mami dudu saking aniwal
3.b.
adnya
Paduka Bhatara nimitana nghulun karya lare, tan wring margaha”.
Sumahur
Hyang Pasupati, ling ira :
“Anakku, aja walangati, inghulun kerta lugraha, sida
sidhi adnyananta, apan kita anakta mangko”.
Riwusing mangkana,
tineher Bhatara Tiga sinung yoga pinerastista sinuksma ri olih taktakan yeh
gading, lumaku Hyang Tri Purusa, awan maring soring arnawa, cet maring Giri
Hyanging Tolangkir, aparahyangana ring Basukih, mangkana pidartania ring Usana
Pira kunang
antajinikang kala, renos parahyangan ira Bhatara Tiga wenten ring Bali
Kayangan, tan ucap dateng ring we, kaye siwa julung arik, sasadara marga uttara badrawada, titi pratipada sukla,
swanita pawana budara, swanita anga bhumi, sirsa jadma, wesaka naga wulan witangsu
4.a.
udaning naga dita, ya tika Bhatara kalih Hyang Mahadewa papareng lan Hyang
Gnijaya, mayoga ring parwateng Tolangkir, mwah mekaplug Giri Tolangkir, wetu
blabur geni saking sidhi adnyanan ira Hyang Genijaya, duking mangkana ingaranan
Embah Luwah Gni, katama pitakaning mangke. Mwah Bhatara Gnijaya mayoga, mijil
putran Bhatara saking Panca Bayu, 5, kan panuwa abhiseka Sang Brahmana Pandita,
ngaran, arinira akakasih Mpu Mahameru, ngaran, mwah sang anwam akakasih sira
Mpu Gana ngaran. Mwah sang ing wekas apuspata sira Mpu Pakuturan ngaran. Mwah
arinira sang ing panguntat, atengeran sira Mpu Pradah, paling alit, ngaran.
Telas umantuking Giri Semeru, sama angawangun yogha draka ngastiti Bhatara
Hyang Pasupati, tangeh yan kata-
4.b.
kena, heneng ikang kata sakareng........... bersambung
BABAD IDA BHATARA SAKTI WAHU RAWUH. Geria Pidada Kelungkung.
BABAD
IDA
BHATARA SAKTI WAHU RAWUH.
Geria Pidada Kelungkung.
|
asal
lontar
|
: Kantor Pusat Dokumentasi Kebudayaan-Bali,
ring Denpasar.
|
|
Tanggal
|
: 2 Maret 1981.
|
|
No
Lontar
|
: Z.3214.VA.
|
|
Diketik
kembali oleh
|
: Ida Bagus Gede Merta Dalem, Giriya Telaga, Melinggih, Payangan,
Gianyar.
|
|
Tanggal
|
: 18 September 2013.
|
|
No
Arsip
|
: 00/09/13-A5.
|
|
Katureksa
olih
|
: Ida Bagus Bajra
|
1.
a. “OM
AWIGHNAM ASTU “
Pranamya
sira sang dewam, bukti mukti itartaya,
Prawakaya tatwa wijnyeyah, brahmadi pataye swarah.
Nama Siwaya, sembah ing nghulun ri
pada Bhatara, sira manganugrahini bukti mwang mukti sidha saprayojHana, tan
pamangguhang wighna, kamenan ing nghulun mujaraken iking kata, Brahmakula-putra
Swasti.
Hana sira Bhagawan Rama-parasu
ngaran ira, Rai Recika pitamaha, pitamaha, pita Bhagawan Jamadagni, Bhagawan
Bhregu tengeran ira waneh, sira ta amredyaken wangsa, Brahmakula-putra, katekan
mangke, ngkaneng bumi Bharata Warsa.
Kaloka
sapta linggeka, yawadi deha dimahe, Ganti swawila bhuwanam, naradi-nara dopanam.
I wekasan, apa kunang ikang kala,
pasilih-silih ning manuwangsa, sampun anyapta lingga wikrama, madeg Sri
Bhuminatha ring Yawa Dwipa, ngkaneng Daha-Nagara, manuwangsa sira, gumanti
Bhathara angalih maring Mahospahit, irika ratu cakra-warting sarat, pira lawas
iran siniwi, moga pangdan ing kali sangara, kalah ikang Yawa Dwipa mandala den
ing gama selam, hana sira Brahmana atisaya kottaman ira, prasida umagguhang
kasteswaryan, sira Mpu Nirartha tengeran ira, pita de Dang Hyang Asmara natha,
sira ta angalih mareng Bali.
Swarga
wobala wijnyanam, ema bandhano putrakah,
Wredi ya wangsa bamano, lingante
samudayangsa.
Sadateng nireng Bali, anganting
Kamenuh, Bumi Balabatuh, hana Bandesa Mas, ring Mas bumi Sukawati, dreda bhakti
ri sang wawu rawuh, sweh sutanya istri, manohareng rupa mwang guna, ya ta
pinarigraha maka istri den ira Mpu. Linganta, pira wangsa ira kang Yawa Dwipa,
mwang ring Bali. Hana suta Maharsi, mutuh Brahma-putri sakeng Yawa Dwipa, Daha Nagara,
kalih siki, laki-stri, ikang jyesta istri, umor ing sunya, anganti ring
Malanting, pinaka Dewati ngkana katekan mangke, ikang laki-laki, apanengeran
Padanda Wayahan Kulwan. Mwang hana suta matuh Brahmani sakeng Pasuruhan, kalih
siki kapwan laki-laki, apenengan Brahmani Padanda Ler, Padanda Lor. Mwah suta
Maharsi, matuh Ksatriyangsa sakeng Brangbangan, tigang siki, Padanda Rai, sira
sang inucap Bhathari Ni Swabawa, ikang laki-laki, Padanda Telaga, Padanda
Keniten. Mwah suta matuh sakeng Bandesa Mas, sasiki laki, Padanda Mas ngaran
ira. Mwah hana pariwarane istri Hanake Bandesa Mas, ikang (sawiji) winwat
inaturaken jeng Maha Mpu, pinarigraha maka istri maweka laki sawiji, mangaran
Ida Patapan. Sahika akweh pasamudayan ing putra sang ing Wawu Rawuh, awur-wuran
pratapa, sidha Panditha.
Kunang hana pawekas ira Mpu ring
putra kabeh, ling nira,
“ Iki Hanak ing nghulun kabeh, ....
1. b.
..... rengwaken udesangkwi ri kita, yeki Si
Patapan, aywa kita wah sumurup, kewala kita amet, apan metweng Sudra-janma,
nahan pawekas nira Maha-Mpu, tinut den ing putra kabeh, prasama amredyaken kula
wangsa, ya tojaren mwah “.
Purwa
menuh manowaca, Utara warsa Janggala, Wredyangsa wangsa wijnyeyah, Asma tanda-tanda dine.
Purwa Padanda Kamenuh ka takna,
jyesta putra Padanda Wayan Kulwan, sira angalih lor ing gunung, Bhumi Banjar
Ambengan, sira widyadi guna weda paraga, mahabala, neher maka sajnya Padanda
Ngurah, wredi kula wangsan ira ka tekan mangke ring Banjar Ambengan, mwang ring
Den Carik. Kunang hana wekan ira kari ring Kamenuh, Hanama Padanda Katandan,
sira aweka Padanda Bon Biyu, Padanda Kamenuh, Padanda Katewel, Padanda Ktut Bukit,
sira angalih maring Gelgel, ring Dawan.
Mwang ring Selat Duda, Padanda
Selat naman ira, hana wangsan ira laki bi. Mwang ring Subagan, Padanda Kamenuh,
hana wangsan ira.
Ika Brahmana watek Ngurah, kang
amatuh Brahmani sakeng Daha, sira sang-
2.a.
Saksat Sang Hyang Tunggal kotaman ira........
Langganan:
Postingan (Atom)
-
Salinan Lontar TENUNG WRESPATI KALPA Murda Lontar : Tenung Wrespati Kalpa Druwe : Giriya Kawy...
-
BABAD BRAHMANA MAS I.Bali di Bawah Majapahit Pada tahun 1343 Masehi atau tahun 1265 Saka Bali Aga berhasil ditaklukkan oleh Majapahit...
-
Purana WANG BANG PINATIH Di Sangketan Penebel , Tabanan Semoga tidak ada halangan yang merintangi Sembah hormat dan bakti ham...

