Rabu, 18 Juli 2012

BABAD PASEK


BABAD PASEK
Turunan Lontar                   : Gedong Kirtya
Druwen                                 : Singaraja
Nomor                                   : Va.963/6
Antuk                                     : I Ketut Windia
Katureksan antuk               : I Ketut Suwidja
Ketik Malih Antuk               : Ni Made Sariani
Tanggal                                : 4 Juli 1988
---------------------------------------------------------------
1.b. Om Awigenamastu nama siwa ya. Paksa pengaksamaning nghulun de Bhatara Hyang Mami, singgih ta sira Hyang, alungguheng sunia taya, tabe-tabe pwang nghulun, de Bhatara Hyang Kabeh, cinitra mungguwing lepihan, sira sang inugraha, anawaka purwa sang wus lepas, luputa tan hana ring tulah pamidi de Hyang Mami mwang ring wigrahaning mala, papa pataka, tan katama upadrawa wastu wastu wastu paripurna anemuwaken rahayu tekeng kula sagotra, mwang santana, namastu jagaditha ya Sang ginelar Ong karatna mantram, hredayam masu nirmalam yogi swaram.
Uni riasitkala, duk tan kumelencong bhumi Bali lawan Silaparang, kewalia hana gunung
2.a. maring Bali, ring Wetan Gunung Lempuyang, ngaran, ring Kidul Gunung Andakasa, ngaran, ring Kulwan Gunung Watukaru ngaran, ring Lor Gunung Mangu ngaran. Ri mwah hana Gunung Bratan, ngaran. Nimitania ingan den ira Hyang Ari Bhawana, sadakala njong genjong ikang bhawana, yatika matangian paduka Bhatara Hyang Pasupati kapiwelas hyun tumon ring ulaha ning sarat, sadnya Bhatara amupak parawanikang Giri Hyang mahameru, kumelaken mareng pulina Bali tekeng Silaparang, sira ta Badawang Nala, kinon ta bungkahi parwata, Sang Anantaboga papareng Sang Naga Basukih, maka bandanikang parwata, Sang Naga Taksaka umiberaken, tumurun haneng Bali, malaning we, Siwa Sura Uttama Mrakya, Awidya Titi Wot Masa, Kresna Paksa, tekeng Panca Dasi, Kala Rudira Bhumi Mastakeng Witangsu I-
2.b. sakam  ooo o o o o o o o o o o, duking mangkana rimba ikang eka tang bhumi Bali ngaran,  Eka Windhu, arawas lawas punang kala, prapta yasaning rat ri sandintenya, Siwa Kawyawara, uttamaning uku ning Tolu, Candra Sira, Titi Sukla Paksa, Pawana Sitangsu, Rudira Parwata, Sirsa Widyut, Wesaka Sunya Pandita, warsaning jadya, 7, praptang udan madres, sinung riyut, genter pater, saha kilap tatit, lindunikang rat, saha klepug, rwa ulan lawasnia udan, wekasan mekeplug giri ayanging Tolangkir, mijil tang Salodaka ngaran. Ri wusing mangkana, pira kunang antajin ikang kala, praptang di we, Siwa Kuye, Wara Kuda Olih, Sasadara Ratu, 5, sukla paksa ping panjodara bhumi, ti, ngaran swanita, kretya mastaka witangsi 1, wesakam, Gni Bundara 31 tahunya. Mwah makeplug ginggung Giri Tolangkir,
3.a. mijil paduka Bhatara Hyang Putranjaya, tumut arinira, Bhatari Dewi Danu, tumurun wanteneng Basukih, tineher rakwa aparhyangana ring Giri Lempuyang, mangkana katattwania nguni ring asitkala duking adan pamargan Bhatara Tiga, kinon dera Hyang Pasupati, ling Bhatara nguni, kamung anakku Mahadewa, nidaku Gnijaya, nora waneh anakku mangke tumurun haneng Bali, maka sinembahaning pulina Bali. Mangkana wetyanira Hyang Pasupata angastungkara Bhatara Tiga, adulur pangalpika ndah umatur Sang Hyang Tri Purusa :
            “Singgih Paduka Hyang Mami dudu saking aniwal
3.b.     adnya Paduka Bhatara nimitana nghulun karya lare, tan wring margaha”.
Sumahur Hyang Pasupati, ling ira :
“Anakku, aja walangati, inghulun kerta lugraha, sida sidhi adnyananta, apan kita anakta mangko”.
Riwusing mangkana, tineher Bhatara Tiga sinung yoga pinerastista sinuksma ri olih taktakan yeh gading, lumaku Hyang Tri Purusa, awan maring soring arnawa, cet maring Giri Hyanging Tolangkir, aparahyangana ring Basukih, mangkana pidartania ring Usana
Pira kunang antajinikang kala, renos parahyangan ira Bhatara Tiga wenten ring Bali Kayangan, tan ucap dateng ring we, kaye siwa julung arik, sasadara marga  uttara badrawada, titi pratipada sukla, swanita pawana budara, swanita anga bhumi, sirsa jadma, wesaka    naga wulan witangsu
4.a. udaning naga dita, ya tika Bhatara kalih Hyang Mahadewa papareng lan Hyang Gnijaya, mayoga ring parwateng Tolangkir, mwah mekaplug Giri Tolangkir, wetu blabur geni saking sidhi adnyanan ira Hyang Genijaya, duking mangkana ingaranan Embah Luwah Gni, katama pitakaning mangke. Mwah Bhatara Gnijaya mayoga, mijil putran Bhatara saking Panca Bayu, 5, kan panuwa abhiseka Sang Brahmana Pandita, ngaran, arinira akakasih Mpu Mahameru, ngaran, mwah sang anwam akakasih sira Mpu Gana ngaran. Mwah sang ing wekas apuspata sira Mpu Pakuturan ngaran. Mwah arinira sang ing panguntat, atengeran sira Mpu Pradah, paling alit, ngaran. Telas umantuking Giri Semeru, sama angawangun yogha draka ngastiti Bhatara Hyang Pasupati, tangeh yan kata-
4.b. kena, heneng ikang kata sakareng.
Mangke mwah winalia ikang kata, wasita payogan Bhatara Hyang Mahadewa ri parwata Tolangkir, umijil purta saking Rwa Bhineda, 2 siki, jalu sawiji, setri sawiji, sang jalu apuspata Bhatara Gana, sang ari stri, apenelah Bhatara Manik Gni, malar sira kumolaken umantuking Giri Semeru, ayoga semadi deraka, angesti Hyang Pasupati, pirang warsa mareng Giri Semeru, teher ingalap rabi de Hyang apenelah Brahmana Pandita lawan Bhatari Manik Geni, neher ginantya ikang puspata, mangke paesadnya Mpu Genijaya, ngaran, kojarnia ring Usana.
Hana wuwusan muwah, putran Bhatara Hyang Pasupati, saking Giri Mahameru
5.a. 4 siki, saking piturunira Bhatara Pasupati wenten ing Bali Rajya, siniwi dening wong Bali kabeh, mangiring Bhatara Hyang Putranjaya mwang Bhatara Genijaya, hyanging pat, akakasih Bhatara Tumuwuh, aparhyangan ring Giri Watukaru ngaran.Mwah Bhatara Manik Kumayang aparahyangan ring Giri Beratan, ngaran, mwah Bhatara Hyang Manik Galang aparahyangan ring Pejeng, ngaran, mwah Bhatara Hyang Tugu aparahyangan ring Giri Andakasa, ngaran, sama mayoga semadi, sinungsung wong Bali Raja, anucapa kalewihaning parahyangan ira, mangkana pidartania Bhatara
5.b. naring Bali akayangan, wus inerat dera Padanda Sakti Dwijendra Wawu Dateng, mangkana kacarita.
Wasita mwah mangkaya niti wakyanira, paduka Bhatara Hyang Pasupata maring Giri Yambu Dwipa ring sira para Mpu Makabehan, paran luwirnia, nihan :
“Putungku makabehan, rengwa akena udesa nghulun ring sira kabeh, apan sira anugrahe kita, kita turun wantening Bali, apa sang hana    yoga, umiring Hyang Tri Purusa”
Mangkana wakya Bhatara Pasupati, atar lina Bhatara, teher anganjali sira Mpu Kabeh, lewir kasiratin Sanjiwani, karostyaning idhepnira sumusup tekeng antya hredaya, luwir lahru kang katibeng jawuh, mangkana yan paumpama, tangeh yan wasitakena ri wusing mangkana, titanen turun ira Sira Mpu Mahameru, mahawan hyun tanpa amengan wenten ing Bali prapta maring Kutul Gading iku, lumintangi Giri Tuluk Biu, jumujug maring Besakih, umedek maring kehanan ira Paduka Bha-
6.a. tara Putranjaya, teher pwa sira ingkana aparhyangan, anangun yoga samadi, tan pengan karestyaning parahyangan ira, marapwa angajawa, angabali, mangkana katattwanira.
Heneng ikang kata, Mpu haneng atita, ginatyaken carita, wuwusen sang atapa ring paswanikang tolangkir, wijilira Sang Ratu Bali, jumenengana maka panguluning Baliaga, wijilira sinuksma ring tata kalapa tinuduh de Hyang ajadma, pinuter dening pedang, ri wus pinulira, pineresikan aganti puja stawa ring wijilira, bhiniseka Sri Aji Masula-masuli antya restyanikang bhawana apan amanggehaken kaparamartan, stiti ring Dewa mwang pitra tarpana, pira lawasnira amukta  sraya, pada moktah sira ring antraya tan pakalewaran, hana sutanira
6.b. sumendi ri ya, anama Sri Aji Gajah Wahana, malar twi pingan kawemendi raja, mur pwa sira ring acintya, gumanti anakira sumendyeng prabu, abhiseka Sri Aji Jaya Pangus, lewih sukretanikang bawana lwir Wisnu atmaka ya pakopama, pirang warsanira sumendya raja, mur moksah sira, mwah gumanti anakira, sumendiya amundering Bali, lewih kajiyapnian nira amnggehaken kaparamertan, pira antaji nikang kala amakweng bhuwana, akakasih Sri Aji Ken Angrok, suwening nata, mur ta sira, irika mwah anakira gumanti prabu, abhiseka I Dewa Enggong, maler tan sipi resti nikang praja, wisnu murti ngawatara, pira lawasnia amukti ikang praja
7.a. mandala, mur sira ring acintya, gumanti mwah anaknya, abhiseka Sri Aji Mayadanawa, mangkana nimitaning Ratu Bali, haneng Usana, haneng ikang kata kamantyan.
Tucapa mwah sira Mpu Mahameru, renes parahyangan ira ring Besakih, iniring Bhatara Putranjaya, tan lingen tusta girang twasnia wang ing Bali Age Kabeh angaturana bakti ke Basakih, ring Bhatara mungguwing tawang, ri kala Purnama Kartika, mwah ri Tileming Kawulu walinira Bhatari Nini ring Dalem Kadewatan, sahananing wang Bali Madya angaturana rin wali ring Dalem, pada wijah ahyas sadulur-dulur, saha tetabehan gong, mwah pali-pali, ya ika karenga de Sri Aji Mayadanawa, wirasaning wang Bali Kabeh, suka twasnia angaturana widhi widhana antya
7.b. sukseka ri twasnia sri aji, tumuli sira sineba, kiniring de tanda mantrinnya makabehan, maka muka Kriyan Patih Bedawong mwang Kala Wong tan hana waneh kinocaran, ulahe wang Bali angaturana bakti, saha widhi widana, tetabehan adulur pali-pali, tumuli sira lunga ke Besakih, tan sah iniring tanda mantrinnya kabeh, mwang lurah kuwu desa, sapraptanira mareng Manik Mas, araryan angadangin wang Bali, tan dwa prapta wang Bali adulur-dulur saha  laki bi, hana anak putu ingemban, amawa pasaji maka mwah widhi widana, tumuli angeling sri aji :
“Eh kita Wang Bali, lunga ing endi pwa kita, angawa widhi widana sregepa”.
Umatur Ki Wang Bali :
            “Singgih Pandewa kawula lunga maring Kayangan Basukih
8.a.     “Ka dalem Kadewatan, angaturana bukti ring Hyang Bhatari”.
Sumahur Sri Aji :
            “Duk kita pareka Dalem, paran ta pinitanta’,
“Kawula nunas tirta sarining tawun, lamakane sidhi rahayu, mwah nunas urip, seger lanus kadirgayusan”
Mangkana atur ikang Bali akweh, Sumahur Sri Aji Mayadanawa :
“Yan mangkana ingong tan suka, jati kamu aja kemo, twi ingong dalem jati, yan ring Dalem Kadewatan, mwah ring Besakih, dudu dewa, dudu Dalem, tan hana waneh, ingong Dalem Jati, mangke aja angaturana bakti ke Dalem mwah Besakih, ingon juga baktinin, aturin widhi widana”,
Pan mangkana mawedi marmania lumintang angaturana widhi widana, mulih asuwang-suwang tangis, duking kala Isyakam 896, tangeh yan wuwusen langgyane
8.b. Mayadanawa ring para Bhatara.
Wuwusen Bhatara Hyang Mahadewa agonita telas wateking Dewata kabeh apupula maring pengastryan Besakih, tan hana waneh kang ginocaran, pan ulahe Mayadanawa momo murka megataken aci, mangke tucapa Bhatara kabeh lunga maring Semeru, umedek paduka Bhatara Hyang Pasupati, tan sah iniring Mpu Semeru, tan cariten awan, dateng maring Sumeru angradana paduka Bhatara Hyang Pasupati, ndah umijil Bhatara, rentehing wara wakyanira :
“Anaku Madewa Gnijaya, paran marmanta pranagata dateng agugah ri kahanan ingsun, luwir asem rudira, lah waraha”
Ndan umatur Hyang Mahadewa adulur panganjali :
“Singgih pukulun Hyang Mami, nghulun aminta lugraha mrastakena-
9.a.     pan Mayadanawa dosania amegataken aci, momo murka, tistis amurna reng kayangan”
Ling Bhatara Hyang Pasupati :
            “Yan tu ning mangkana, sang lugraha, jah tasmat wastu, 5, sida sidhi adnyananta”,
An tar lina Bhatara, neher Hyang Mahadewa angaturana pengalpika, pengastuti, amwit ring Bhatara, umantuka maring Besakih, agya ngeremek pun Mayadanawa, tucapa wus apupul sawateking Dewata Kabeh maring Besakih, mwang Rsi Ghana, Dewa Ghana, maka muka Sang Hyang Indra, mwah sawateking Bhatara ri Bali kabeh, tumut sira Sang panca Pandita minakadi nikang perang, lewih sanjatanira saking anjadma, Sira Mpu Gnijaya asanjata I Baru Tinggi, sira Mpu Semeru asanjata I Baru Angin, sira Mpu Ghana asanjata
9.b. I Mpu Galuh, sira Mpu Kuturan asanjata I lebur Jagat, sira Mpu Pradah asanjata I Ujan Arintis.
Gumuruh suaranikang sangka, umung sanjaya-jayanikang dewata maring dirgantara. Kunang karungu De Sri Sri Aji Mayadanawa, apan wus telas dinuta, agya kon anabuh punang teteg agung, dateng kang para strinira makabehan, saha gagaman sangkepa, kahiring dening Bala amawa sanjata, gumuruh swaranikang tatabuhan, surak wanti-wanti, luwir karungweng akasa, pangerik ikang kuda, maka mukanikang perang, Si Rakriyan Apatih Kala Wong, prapteng wanantara, apapagan awan, apaguteng kang kala, aperang ocak-ocakan lewir segara rudira agunung kunapa, tangeh yan kawarnaha gatinikang perang, pejah Sri Aji
10.a. Mayadanawa, jina ya ring rana, tumut patihira kang ingaranan Patih Kala Wong ring Pangkung Patas, andadi tawulan, wetu tang rah bilang sandinia, sinapa de Bhatara, ingaran We Mala, tatemuaken mangke, ngaran, Tukad Patanu.
Muwah nimitaning hana sinengguh Tirtha Empul, mwang We Cetik, nguni duking Baladewa kapepesan, keh pejah hana ring Pagulingan kena wisyane dening Mayadanawa muwang Kala Wong, weruh ta sira Bhatara keni pangindra warih, agya angeregepaken sidhi adnyana, neher tinancebaken tan umbul-umbul umijil ikang tirta Maha Mretha, maka anguripi Dewata pejah mangkana kajarnia ring sana, katama pitekaning mangke.
Mwah wasitakena sabrastane Sri Mayadanawa araryan Bhatara
10.b. Tiga Sakti maring Bedaulu, angulih-ulih lampahing lagha, wusing mangkana, umantuk Bhatara kabeh maring parwata Mahameru, mwang maring Swarga Loka, Bhatara Putranjaya mantuk maring Besakih, iniring de Mpu Mahameru, telas para Bhatara umantuking kayangan ira sowang. Maring Giri watukaru, maring Giri Bratan, maring Pejeng, maring Giri Andakasa, mekadi Bhatara Hyang Gnijaya, mahireng umantuk maring Giri Andakasa, mekadi Bhatara Hyang Gnijaya mahireng umantuk maring Giri Lempuyang, sira Sang Catur Pandita, telas mantuk maring Yawa Sumeru, sama tusta rena para Bhatara maniti maring yoga, apan wus telas mala mareng madyalika, mangkana pidartania nguni ring Usana.
Pira kunang antajinikang kala, hana ta wara wakyanira Bhatara Hyang Pasupati ring sira Sang Panca Pandita.
11.a. Ndya ta lingira :
“Putungku makabehan, waknanta linganing pangrega, aywa lupa ambeking kaparamartan, putusing kepanditan, titi kamoksan, mwang Aji Taksaran, yan mingkene, nas mingkene, putus panugrahaning Bhatara, nimitaning Aji Taksaran kabeh, soring manu, tri kaya maring sudaru tattwa dyatmika, wekasnia yan hana pretisentananta, pawaraha juga ya, pawarah nghulun mene, nimitaniang kengetakena lingning titi gagaduhan, mwang pandita para marta, ayuwa lupa sentananta, ento-ento kita tan tindihing lepihin, dudu sentananta moga-moga ta hya aming sor menadi satriya, mwah kengetakena pahayu sang kamimitan maring Bali, mwah walinira Hyang kawekas”.
Mangkana wakyanira Bhatara angastungkara Sang Panca Pandita angaturakena pengalpika lewih
11.b. restining anta adnyana, lewir kasitaing sanjiwani idep ira, tangeh yan wasita, mangke punggel ikang kata.
Hana manih wuwusen waneh Sri Aji Erlanggya namanira, ratu cakra wretya sarat ring Yawada Nagara, lewih wiryan ira ajerihi sang para nata, kajana priya ring paran-paran, kalania karepat denira tanda mantri makabehan haneng paseban, wasitanen den ira Mpu Genijaya tumurun haneng Yawa Dwipa, tumut arinira kabeh, Sira Mpu Mahameru, sira Mpu Ghana, Sira Mpu Kuturan, nguniweh sira Mpu Pradah, sapraptanira lami ring tinggal iran Sri Aji tumuruning singasana angastungkara, pada anguncarakena weda, weruh pwa Sri Aji tinurunaken Rsi Ghana, neher pwa Sri Aji asung pinari sapa ring Sang Mpu Kabeh, ling ira :
            “Sadnya sang maha pandita…..
12.a. ……Dateng maring endi rahadyan sang nghulun dateng parangke, tar weruh pwa manira ring sira pasang tabe ya pawaraha nghulun duga-duga, lamakanta tan akena kacakra bhawa de Sang Yati Wara”.
Sumahur Sang Brahmana Pandita :
            “Sadnya Aji, tuhu panakwanta ri kami, amnira turun maring Yambu Dwipa, kinon de Bhatara Pasupati wenteneng Bali, maka titindihi Bhumi Bali, pinangku Bhatara Tri Purusa maring Basukih”.
Mangkana ling Sang Panca Tirtha, sumahur Sri Aji :
            “Sadnya Mpungku makabehan, yan tusing mangkana, kaya pangartika Sang Maha Muni, yan pindaning yogya, ayuwa lamuntanging Bhumi Yawada tan waneh pwa sira kabeh, maka cudamani manira tekeng warta mana juga, hana swa tamajan manira setri katrini, anggya manira panguryaga, ring sira kabeh, tulusakena sih ta ring…..
12.b. ….nghulun mangke”
Sumawur Sang Brahmana Pandita, lingira :
            “Sadnya Aji, rahayu dahat wuwusta ring kami, nging sida tgan sida, apa marmaning mangkana, dharmaning,kadi pandita mami, tan kawenang adwa ring sang hyang pasupati-sastra,
andika bhatara uni:
            “tan kineng marahengbali, apan asamun tang bali-pulina, nora hana anunggweng Bhatara Putrajaya maring basukih, kewalya sidi sri aji, samangke ulun karya amuja ring ariningsun makabehan, tusta rena twasnira sri aji erlanggya,
wusing mangkana neher angling sira Mpu Gnijaya:
            “ndya ta linganya nihan, pan mangkana pamidine kaki arya, yan kawenang tan paweh lumintangeng bhumi yawa deha”, yayi kadyangapa, sajnanira samangke,
Tandwa umatursira mpu semeru:
            Singgih ta sira kakang, arinira daweg amwit rumuhun, ri sira kaka,
13.a  turun wentening bali, apan samya maring basukih, nora hana angemit bhatara putranjaya, pekaya ta sirakaka ingkene rumuhun, iniring denirayinira, 3, siki, tangeh ya katakenan, pagonitanira ring sira sri aji erlanggya,”
heneng ikang kala sakareng.
Bawisyati Mpu Mahameru, turun aneng Bali, lumaku tan pamengan, lascarya perapta maring kuntul-gading desaiku, lumintanging giri tuluk biyu, anujur maringbasukih, kala dinten kakawi siwa, titi suklapaksa, pancadasi, julung pujut, sacandra utara palguna, swanita karnita, sirna, nitya, isakyam, jadma sira tmayamuka, 121, sapraptanemaring basakih, umanjing maring paryanganira, tanimba ri Bhatara Putrajaya, mwang Bhatara Gnijaya, sadakala angastungkara,
13.b Bhatara Drakeng cita amangsana yoga, kweh ya ucapeng.
Salawas-lawas tang kala, praptangdentanya, candra-siwa, warapita, titi suklapaksa, ping saptami, Isakyam, 122, turun sira Mpu Gana mareng Gelgel, apang Hyangnira ring palinggih dasar-bhuwana, mangkana nimitanya, kunang sira Mpu Kuturan, tumurun wenten ring Bali, abada uwet ning kapu-kapu, abidak rwaning benda, desa padang, kaladiwe, uda siwa, wara pahang, titi suklapaksa madukara, candra-geni, rudira pawaka, nirsa caksu, isakayam geni suku babahan,
udani dita, 123, neher winangun paryangan maring Giri Silayukti, ayoga nukla
14.a. brahmacari, luwih astitinira mareng dewa astawa, maka muka ring hyangeng basukih, tan katakenan papangadyayanira, sira Mpu Tiga, heneng ikang kata kamantyan.
Kunang kawarnaha malih sang maka catreng pulina Bali, sabrastane Sri Mayadanawa nguni, gumanti abhiseka ratu ngaran Sri Bedamuka, apan matangian apanelah mangkana, apan binasirsa, astana sira mareng rajya Batan Anyar, uni duk sira durung abinamuka, antyan apekik tata warnania, lewir apsara gana yan umpama, apapa sih Sri Tapaulung sakti tanpa inganan, sedakala umanjing mijil maring swarga loka, inituti lepukaning kukus Giri Batur, rep ikang bhawana wetning lewih susaktinia si Rakriyan Pasung Grigis mwang liwar tungkange sira kang ingaranan Si Kebo Mayura
14.b. agenah neng Blahbatuh, apan agul-agul    agung aluhur, tan kesameng-sameng wong, mangkana tattwania nguni, haneng kang kata Sri Bhedamuka mareng Bedulu.
Gunantya kawuwusen sira Mpu Pradah aparhyangan ring Yawada Pajarakan, tan imbangin kaotamanira sang raka, kunang sira Mpu Genijaya, wekasan hana putra 7 siki, wetu saking Bhatara Manik Geni rabinira, putran Bhatara Mahadewa, sang jumeneng maring Tohlangkir, sama wus aparihita, nakira kang panua, abhiseka Mpu Ketek, kang made akakasih Mpu Kananda, kang anwam apasadnya Mpu Wiradnyana. Sang  nging wekas apenelah Mpu Witadarma, mwah arinira, anama Mpu Ragarunting, mwah sang ari apuspata Mpu Prateka, mwah Mpu Dangka pinih alit. Kunang sira Mpu Pradah
15.a. angalap rabi asameten dera Mpu Kanwa, teher aputra kakalih, jalu-jalu paripurna, maler sampun wus apodgala, kang panwa anama Mpu Siwagandu, sang ari akakasih Mpu Bahula, mangkana samodyaning anak sang mpu kalih. Mangke kaweruhana pagonitanira, sira Mpu Genijaya, ring sira Mpu Pradah, mwang nakira sadaya, ndya lewirnia nihan, lingira :
“Yayi Sang Mpu Pradah, kakangira agya aninggali sira turun mareng Bali, umedek Bhatara Putranjaya ring Besakih, apan suwe tan umedeka Bhatara”.
Mangkana ling sang raka, sumawur sang ari :
“Mpukulun Sang Muniwara, daweg lumarisa pwa kaka rumuhun, ring esuk arinta umiring ta sira”
Mangkana atur ira Mpu Bradah, mwah sira Mpu Genijaya awarah-warah ring anak ira kabeh, ling ira :
15.b.   “Anaku sadaya pahenaka juga ta linganing pangerenga, sangke yayah ira agya aninggali sira, tumurun ring Bali Rajya, angemit Bhatara Pytranjaya ring Basukih, kita anaku kabeh aja lupa ring wekasku mangke, ndya ta ya kengetakena ring titi gegaduhan kepanditan amanggehaken aksara kabeh, titi kamoksan, mwang ling ning Rwa Bhineda, sarining nirbhana sunia, tattwa kabeh, ayuwa lupa pawarah manira mene, wekasan hana sentananta saking manita tohen to tan katindihaning lingganing aksara amura ling manira mangke”
Andika Bhatara Nguni :
            “Moga-moga ta ya amungpang alaku, kwehnia prabedania, saluir japa weda ya ta Mpu, mwah wilasaning nanggehana Dharma Kapanditan, tan kawenang kemuteng rajah mwang tamah, rumaketing pancendriya
16.a. “mwang arta mwang irsya, jati drenggi, iriati, ginawe saba drewaka, ika pada tan kawenang, apan dudu ulahing pandita uttama, ngaran, manih ambek kaparamertan, ambek dredasya, ika ika kadarman sang hyang Jana Nuraga ta sira mareng jagat, dita ya saluir wakya sidhi mandi, yan hana wang talpaka ambeknia kena kebajra wisya dening sidhi adnyanan ira, mangkana kengetakena ayuwa lupa “
            “hana malih pawekas manira, aja tan pakedepa, mene yan yayahta prapteng Bali, sembaha juga pwa manira ayuwa lupa, kengetakena katekeng delaha, patirtayan paduka Bhatara Putranjaya mareng Besakih, rikala purnamaning kartika, wenang pretisentanan manira angaturana pujawali, mangkana kengetakena”
Tumuli angastungkara
16.b. anakira mekabehan, adulur pengalpika, garjita, anede anuhun sadnya Sang Hyang Abra Sinuhun, sumusup tekeng antasarira, tangeh ya kajarakena.
Wuwusen ta sira Mpu Genijaya tumurun wenten ing Bali, abda wuwitning kapu-kapu abidak ruwaning benda nuju ring we, sura guru Iswara, pratipada sukla, Sasadara, Wesaka, Swanita pandita muka parwata dik witangsu 1079, warsa dinita, tangeh ya kacariteng awan prapta ring kakisiking Bali, jumujug maring Silayukti, tan dwa katingalan denira yinira, Sang Mpu Kuturan prapta sira sang raka, gipih tumurun sira Mpu Kuturan amapaga sang raka mareng kakisik, menek anembah pwa sira, umatura ring sang raka :
            “Pasang tabeya rakriyan wawu dateng daweg….
17.a. …. Lumarisa haneng parahyangan”
Manggut sang abra sinuhun
            “Lah papareng”,
Tumuli tumurun sang raka sapraptaneng parahyangan sampun sami alinggiha, nora waneh pwa gonitanira sarwa tattwa dyatmika, lingira :
            “ Ahum…”
Mangkana pidartania. Tang katakena pasilih-silihaning gonitanira, nimitania adharma lewih, pirang diyanten ring Silayukti, enjing lumampah pwa sira Mpu genijaya, iniring de yinira Sang Mpu Kuturan lumaku tanpamengan, saksana dateng maring Dasar, tiningalan de Sang Mpu Ghana sang raka prapta, gipih umedek sang raka, tumuli angaturaken panganjali, daweg agya pakanira lumarisa, isa sira yayi Mpu Kuturan, tumuli adandan tangan sang Mpu Tiga, daweg
17.b. Sang Adi Guru lumungguha rumuhun, sumawur sang raka :
            “Lah yayi karuwa, lumungguha pwa sira papareng kakanta “
Wus sampun dateng lungguh haneng parahyangan nora waneh pangonitania lewirning tattwa jenyana, dyatmika kamoksan.
Mangkana kramania tangeh pasilihaning pagonitan, apan byakta rumaga Sang Hyang Suksma Taya, ri wusing mangkana, wuwusan enjing, mwah taya lunga mareng Basukih, tumut arinta maka ruwang sanak, lumakuwa tan pamengan. Tan koningeng awan, saksana prapta maring Basukih, rajua jumujug mareng parahyangan sira Mpu Semeru, tanduwa katon denira Sang Mpu Semeru, ri praptanira pwa sang raka iniring den rayinira maka ruwang sanak, lewih karestyaning
18.a. adnyananta, lewir katibening tirtha maha mretha, mangkana ya umpama, agya sira tumunduk sa ruwi atalangkup, adulur pengalpika, anjaya-jaya winalesan de sang raka mwang arinia maka ruwa, saha jaya-jaya kaya Brahmana Angisep Sari suwaranikang Bajra. Riwusing mangkana, raju matur Mpu Mahameru :
“Pasang tabe daweg alungguha rakriyan rumuhun lan rayi mangkana”
Sumahur Mpu Genijaya :
            “Lah pada alungguh yayi, kakang ira ares kertha lugraha”
Wuwusen sama alungguh Sang Catur Pandita, raju umatur Mpu Semeru ring sang raka, lingira:
“Ri kapan raka rakriyan tumurun haneng Bali, siapa kang umiringa?”
Sumahur pakanira Sang Mpu genijaya lingira :
“Tan hana yayi merakanira dawak, turun-turun wenten neng Silayukti rumuhun…..
18.b. …..tumuli haneng dasar, teher dateng maring kene, neher pasilihaning pagonita, makadi Tattwa Jnyana Dyatmika, sarwa Reg Weda, Ayur Weda satra kabeh, telas kinaweruhan”
Mangkana pidartania muwah, pira kunang kala prapta Purnama Kartika, patirtan Bhatara Putranjaya, tumuli Sang Catur Pandita angaturaken puja wali, tan ucapa ramyanikang yadnya, arsa girang ikang wang pada angaturaken sembah, pratekaning aran punang karya, kang rumuhun Anya Brahma, ngaran, wusing Anya Brahma, Amanca Wali Krama, ngaran, ri wusing Amanca Wali Krama neher angaturaken wali ring parahyangan, Penganggih, ngaran.
Irika Sang Catur Tirtha mayoga Draka angastawa Bhatara kabeh malungguh maring batur pasamuwan agung, ndah tumurun Bhatara Hyang Putranjaya rumuhun
19.a. tumut Bhatari Danu, mwang Bhatara Hyang Genijaya tumurun maring Giri Lempuyang, kunang Bhatara Tumuwuh, turun saking Giri Watukaru, Bhatara Manik Galang turun saking Pejeng, Bhatara Manik Kumayang turun saking Giri Bratan, Bhatara Tugu turun saking Giri Andakasa, sama akumpulaken maring pasamwan kayangan maring Besakih tan danantara riyut pater, angin maderes, sah adulur gelepug ring dirgantara, kilat tatit saha wangkawa, ndah umijil Paduka Bhatara Hyang Pasupati, saking Parwata Semeru apalinggihan Padma Anglayang, ingiring dening Dewata kabeh tumut watek Rsi gana, pupul apanta-panta mwang apsara-gana, widyadara-widyadari, katon tang jong sweta pita warna, umung swaraning genta, tan ucapakena
19.b. restinikang sad kayangan tangeh ya warnakena rarasing punang karya, pira kunang latri, gumanti wus puput punang karya, aluwaran, umantuk Bhatara kabeh maring kayangan sira sowang. Bhatara Hyang Genijaya umantukan pinih ungkur, irika Mpu Kuturan, Mpu Gana, amwit ring pada paduka Bhatara Putranjaya, nguniweh ring Bhatara Hyang Genijaya mahireng, adulur puspa panganjali, wus inugrahan, tumuli amwit ring sang raka, akatakena sampun rawuh ring Silayukti mantuk maring Gelgel.
Kunang kawuwusan muwah manih Bhatara Hyang Genijaya umantuka maring Giri Lempuyang, iniring de putranira sira Mpu Genijaya, teher pwa ingkana Mpu Genijaya aparahyangan, saha yoga semadi Mpu Genijaya mara mundur nga Jawa, nga Bali,
20.a. apan mahawan hyun cet maring Bali nimitania kweh pretisentanan ira karyaneng Yawa, mangkana pidartania nguni.
Riwusing lama-lami, winaliyeng kang kata, wuwusen sira Mpu Ketek arabi anaking Arya Padang Subadra neher ta ya asunu, apanelah Sang Hyang Pamanca, ngaran. Kunang sira Mpu Kananda arabi anakira Mpu Swetawijaya, maler ya ta asuta, apauspata sira Sang Kuladewa, ngaran. Mwah Mpu Wiradnyana arabi anaking Mpu Penataran, asuta ngaran Mpu Wiranata, ngaran. Kunang Mpu Witadarma, rabinira anak Mpu Darmada, aputu de Mpu Yogiswara, aputra, abhiseka Mpu Wiradharma, ngaran. Mwah Mpu ragarunting arabi anakira Mpu Wirana Tanakung, hana
20.b. anakira nama Mpu Wirarunting, ngaran, memper kadya sang bapa namania, mwang Sang Mpu Prateka angalap rabi, anakira Mpu Pasuruan Bang Saneta, ngaran, neher puputa Sang Mpu Sumedang, hana anknia ngaran Sang Mpu Wiradangkya, memper kaya sang bapa namania nguniweh kasidya adnyanan ira sowang, mangkana samodayaning anak sang sanak papitu wuse mungguwing lepihan.
Wuwusen putran ira Sang Mpu Pradah 2 siki laki-laki, sira Mpu Siwagandu, ingalap rabi anakira Mpu Wiraga, neher ta ya asuta 5 siki, setri sekawan, jalu sasiki, listuayu paripurna pratyekaning aran, kang laki apanelah Mpu Witaraga, mwah kan setri-setri, Ni Dewi Ratna Sumeru, Ni Dewi Cemiri Nata, Ni Dewi Patni
21.a. Ni Dewi Sukerti. Mwah Sira Mpu Bahula arabi ta ya de anakira Walu Nateng, Ni Dewi Ratna Mangali, ngaran. Apuputra ta ya 5 siki, setri sakawan laki sawiji, pratekaning ngaran, kang kakung apuspata Mpu Wiranata, kang stri anama Ni Dewi Dwaranika, Ni Dewi Adnyani, Ni Dewi Mreta Jiwa, Ni Dewi Mreta Manggali, ngaran, ika treh Brahma Kula, tan kata kena kabyacaksunira Mpu kabeh, tan imbaknya sang guru reka sila kramanira kabeh, tu,……. Heneng tikang kata sekareng kamantyan.
Manih wuwusen waneh, anakira Sri Aji Jayabaya, Sri Aji Kameswara, Aji Jayabaya, kaputunia Sri Aji Jayakatong aputra Sri Aji
21.b. Kresna Wang Bang, Sri Pramatana Darma Wangsa Teguh Wikrama Ananta Tunggal, Dewa Erlanggya Jayabaya, Jaya Kameswara, paturunan ira panyeneng. Kuna duking Medang, mangkana pidartania nguni ratu maka catraning Pulina Jawa ring Usana, mamgke punggel carita ring Medangkana.
Gumanti hana piteketira sang Saptang Pandita ring anak sisiyanira kabeh sowang-sowang, apa luwirnia, nihan :
“Anaku makabehan, pakenaka juga talinganta pangerenga, nguni hana piteken ira linging Bhatara Kamimitan mayoga maring Bali, ayuwa lupa kita kabeh, wekas yan hana sentananta metu sowang-sowang, nimitania kengeta juga lingning gegadyuhan Brahmanda……
22.a. …….Raja Purana nguniweh aja lupa ring Bhatara jumeneng maring Bali, wenang juga kita umedek ring Bali, ngaturaken penganjali mwang aci, rikala walinira Bhatara nuju Purnama Kartika, angaturana pengastawa katekeng wekasing delaha, yan hana santanan manira toto, amuruga ling Bhatara nguni, moga-moga ta ya, kena kebajra wisya mumpung selaku lampah, twi amingsor pwa kita, nimitania atindihakena wakya Bhatara nguni nguni, mangkana kengetakena lingku mekabehan”.
Tandwa umatur anaknia kabeh, adulur panganjali mwang jaya-jaya, yan mangkana anakta anda anuhun :
“Adnya sang Abra Sinuhun wuwusen wus sumusup katekeng wekasing anta wredaya umiring adnya Bhatara……
22.b. ……..nguni tangeh yan mangkana”.
Tucapa ta sira Sang Mpu Bradah turun sawenten ing Bali, umedek sang raka maring Silayukti, apatya kumaweruha ri kawyadnyanan ira sang raka, mintonaken sidya jenyana, tan koningeng awan, tumurun haneng Silayukti saksana abadawu taru palud, panjangnia samusti, teher umedek sang raka, sapraptania tinon de sang raka, angling pwa sang raka :
“Yayi wawu prapta, daweg agya maring parahyangan, amecikana lungguh”
Umedek ta sira Mpu Bradah tucapa wus tateng lungguh, sinatwa sang wawu prapta, nimitania dateng somya pada angucap-ucap dadya umatur ta Sang Mpu Pradah, lingira :
            “Singgih ta sira kaka matangian dateng…..
23.a.  …….nghulun mangke sitaning nghulun kamaweruha sosening anyanan ira kaka, yan pindaning wenang daweg wetuwaken mangke”.
Sumawur Sang Mpu Kuturan, lingira :
            “ Yan mangkana kakanta tumut karya lingganta, iki hana sata, wawu antiga katrini”
Umatur sang ari :
            “Abecik yan mangkana”
Neher Sang Mpu Kuturan angwatokaken sidhi adnyana, ingaranan punang antiga, lumaku dawak prapta mareng kahanan sang maha Rsi, tumuli tinimpikaken dawak, maka trini antiga ika, angling ta sang raka:
            “yayi, tinarka punang antiga, paran tan wetunia sawiji-wiji”
Umatur sang ari :
23.b. “Singgih kaka, antiga kang ing urda swarania angsa wetonipun”
Ling Sang Raka :
“Bonten, naga wetunia”
Wus mangkana, bentar kang antiga, tandwa angsa wetunia. Mwah angling Sang Mpu Kuturan :
“Yayi, mwah tinarka kan antiga di madya, paran ikang pawetunia”.
Umatur Sang Mpu Pradah :
“Singgih kakang, antiga maring sor rumuhun, gagak petak kang pawetunia ipun”
Tan ucapa bentar kang antiga wetu kang gagak petak anamber angagana. Mwah Sang Mpu Kuturan ngandika :
            “Yayi kari ya sawiji, mwah tinarka”
Lingira sang ari :
            “Singgih antiga iku naga roro wetunia”
Wusing mangkana bentar kang antiga, wetu naga rodra mangang krura kara ngajrihi, asyung tiksna malungid, culania tinuktuk geni, lewir kilat cayanikang geniniya mareng tuktuk tur mangang.
24.a. umiber angagana atuturun maring Basukih, mangkana kata twania, ri wusing samangkana neher sira Mpu Pradah angregep punang aji pangredana, ngaran, Aji Basundari Antasiksa, katon antiga katrini kumambang madyaning arnawa tinimpikaken punang dawak, ndah umatur Sang Mpu Pradah :
“Singgih sang kaka, hana antiga katon kumambang maring telenging segara, wetaning segara, wetaning Gunung Silayukti, yaning pindaning yogya, pilihakena cetana mangko, paran pawetunya, lah durusakena”.
Angling pwa sang raka Mpu Kuturan:
“Kakanta tumut kaya pamidyanta yayi”.
Neher ta ya aglis angeregep punang kasidya adnyana, ngaran Sang Hyang Antasiksa Guwya Wijaya, ngandika Sang Raka :
            “Yayi iku antiga kang rumuhun Kusuma Manca Warna pawetunipun”.
Umatur sang ari :
            “Bonten…”
Neher bentar kang antiga wetu puspa warsa manca warna wanginiya angibekin bhuwana, umatur Sang Mpu Pradah :
“Singgih mwah tinarka punapa kejatinia”,
“yayi iku antiga maring madya, tirtha kamandalu umijil”
Umijil tirtha kamandalu atatakan kundi manik. Mwah Sang Mpu Pradah umatur:
“Iku kari ya sawiji antiga kang paling bawah, punapa kang wetunipun pakenaka kaka mwah cetana mangko”.
Sumahur sang raka :
“Yayi, iku natiga kang paling bawah Badawang nala pawetunipun”.
Neher bentar kang antiga, wyakti kang badawang nala mahelar gringsing wayang, panawat pitola sutra kabinawa. Irika suk katuwasira Sang Mpu Pradah, tumulia sira asung
25.a. brahmantya setya, ling ira :
“Ih kamu bedawangnala apan kita tibeng pritiwi, mangke ketekaning delaha tan kawenang kita ataluwan tengahing samudra maring kakaisik juga atalwan, yan kita atalwan mareng sagara, wastu tan pariwastu katadah dening iwak agung, dosanmu langgiyeng aku”.
Mangkana sapaniya Sang Mpu Pradah tinemwaken mangke, ika nimitane kang penyu atalwan maring pritiwi, keh bedania, wetunia dadi sarpa, impas, cemaning, kakwa, mangkana katattwania tekaning mangke ring atita, pirang dinten ikang kala, prapta we sura guru Wisnu, mwang kawyawahara Siwa, uku Sungsang, Sugya Bali, neher sira umilwa Nyugi Manik, duking mangkana, penamben ikang Sugi Manik, duking mangkana, panemben ikang Sugi Manik Jawa lawan Bali, malar tinemwaken mangke kang sinanggehing
25.b. wang Bali kabeh, Wre……Wa…Jawa. Su….Ka….Bali, saika ketattwania, tageh yan katakena, umantuk pwa Sang Mpu Pradah waluyeng Jawa, wus amwit de sang raka Mpu Kuturan.
Sah Sang Mpu Pradah saking padang mangraris ke Gelgel, maring Dasar Bhuwana tan ketama gonitania ring Gelgel, neher ta ya amwit de Sang Raka ring Gelgel mangraris ke Besakih, tan ucapa pagonitan ira ring sang raka ring Besakih amwit ta ya mangraris ring Sang Raka ring Lempuyang, ngaran. Tan ucapa pagonitanira ring Lempuyang neher ta ya amwit ring sang raka ring Lempuyang, saksana dateng pwa sira Sang Mpu Pradah mareng Jawa Deha, aparahyangan maring Pejarakan, heneng kata kamantyan.
Wuwusan mwah Sang Mpu Kuturan haneng Bali Padang Subadra
26.a. jumeneng akayangan ring Giri Silayukti, tumurun pwa sira ring dik desa-desa awarah-warah silakramaning bhawana rwa, nista madya uttama, lewirnia ngawangun kayangan-kayangan, mahayu pelinggih, bhatara-bhatara ring Bali luwirnia : Puseh, Dalem, Desa Walyagung, Pangulun Swi, sopana hana tata krama maring Bali, ayun sang para Bhatara lumingga maring Sad kayang-kayangan, neher sira umiket silakrama, sakaluiring kraman jagat, madya nista uttama pada wusing nungguakena mareng lepihan, katama maring wong Bali kabeh, katekeng wekasing delaha, makadiniya ling bhatara nguni mungguwing Widhisastra Sangara Yoga tangeh warna kena ucapa pakirtin ira ngerahayuang nagara krama mungguwing usana Sang Mpu Kuturan.
Alawas-lawas ikang kala umantuk Sang Panca Tirtha maring suksma taya rumaga sekala niskala byakta rumaga dewa ring niskala jati, Mpu Genijaya, Mpu Semeru. Mpu Garga, Mpu Kuturan, Mpu Pradah, ika ngaran, Mpu Panca Tirtha. Riwusing mangkana tucapa mwah anak putunira Sang Panca Tirtha kabeh lewih astiti baktinia ring Bhatara, mekadi ring sang Guru Reka ne sampun mantung maring tan katon. Pira kunang sadinten ira ucapa mwah agya prapta Purnama kapat, walinira paduka Bhatara jumeneng ring Basukih irika Sang Saptang Pandita iniring dera anak ira kabeh agonika ulih sasanak ira makadi Mpu Ketek paling luhur, sang Mpu kananda, Sang Mpu Wiradnyana
27.a. Mpu Witadharma, Mpu Ragarunting, Mpu Prateka, Mpu Dangka, tumuli ngandika Sang Mpu Ketek :
“Arinku makabehan mwang nak inghulun sadaya, nimitania Sang Abra Sinuhun wus umantuki taya, ngaran, nguni hana ling Bhatara: mangke age dateng Purnamaning Catur, walin Ida Bhatara ring Besakih cittaning nghulun agya turun maring Bali, umedek Bhatara ngaturana wangsuh pada mwang wali widhi widana”.
Umatur sang ari kabeh, makadi anakira sadaya, ling ira :
“Yan tu niang mangkana nghulun misinggih kaya ling Bhatara nguni umiring lampah raka rakriyan, wenang dandanakena samangke”.
Tangeh yan katakena pagonitanira tucapa mangkin sampun ta ya lumampah iniring dening sanak putra-putrania kabeh
27.b. Abnawa madu sudana, tan koningeng awan tumurun maring kakisiking Silayukti, duking we…ku…je…Siwa wariga gung, titi sukla paksa ping 7 Sa Candra Wesrawana Rudira Naga Sirsa Asti, Isyakam panaga gajah gana witangsu, udanidita 1088 warsaning bhumi.
Sapraptanira sumusur kayangan Silayukti, tulia angastungkara saha weda stawa banyak etangan tu, ma ngiring I, ka, I, ooooooo, na, oooooooo, pu, oooooo, samangkana neher angaturana sembah ri parahyangan ira sang atapa Nyukla Brahmacari riwusning mangka pengastawanira kabeh tandwa hana wakyanira Bhatara Mpu Kuturan saking tan katon, pa ta luirnia, nihan :
28.a. “Anaku mwah putuning nghulun samudaya lewih restinikang cittangku sapraptangira mangke, ndya matangian ngastawa nghulun”.
Umatur Sang Mpu kabeh adulur puspa penganjali :
            “Pasang tabeya ra panak putunku matangian dateng apatya angaturana widhi widana anugi manik Jawi”.
Sumahur Bhatara Mpu Kuturan:
            “Antya ri tustaning nghulun”.
Tumulia asung panjaya-jaya saha puspa warsa tangeh yan warnakena tucapa dateng sadintanya, Wre…Wa…Wara Sungsang neher ta ya Mpu kabeh Nyugi manik ring Besakih rumuhun, wus maring Besakih, maring Lempuyang, Maring Dasar, wus maring Dasar, maring Silayukti mangkana pradatania.
Ri wusing mangkana prapteng dinten Coma Kliwon Wara Kuningan patirtan…
28.a. …pangenem bulanan walinira Bhatara jumeneng ring Gelgel. Kunang ring we Wrespati Umanis wara Dunggulan ngaturana wali ring Bhatara jumeneng ring Lempuyang, irika sira Mpu kabeh ngaturana widhi widana saha weda stawa puspa penganjali. Puput gelaring widhi widana upacara wali bhatara, neher Mpu kabeh ngastungkara puja stawa ngre-ngre ikang do, luwir sadpada angisep santun, umung swaraning genta ndah umijil Bhatara aswagata sinantwa lingira :
“Anak putuning nghulun dateng maring Jawa, sinembah ta nghulun, tuhu-tuhu kamu kabeh anidihaken kaparamertan. Nam Tam Tam Ri Mam Aim, sarwa tirtham pancaksaram, triaksaram sarwa papam winasanam, sarwa rogha winasanam …
29.a. ……sarwa gering sama karanam, Om Kara tirtham dirgayusam Om Ksama swamam parisudamam, Om Om Om Siwa tattwam paripurnam parisudam, suda-suda suda, Om Hram Hrim sah parama siwa ya”
Mangkana katattwania pasungira Bhatara ring sira Mpu kabeh. Byakta luwir kagunturaning Sang Hyang Sanjiwani idepira Sang Mpu sadaya, tan katakena ri wusing mangkana, amwit ta ya kebeh angelaris ke Gelgel, nuju pamacekan agung ring rahina Coma Kliwon Kuningan neher angaturana wali ring Bhatara, nguniweh wangsuh pada, saha widhi widana, awor puspa panganjali angaturaken ring Bhatara Gana angrengreng weda stawa, umung swaraning genta sinawuran dening panjaya-jaya saha puspa warsa de Bhatara, mangkana katattwania.
29.b. Tan katakena prapteng dinten Budha kliwon wara Pahang walinira bhatara sang atapa nyukla brahmacari ring Silayukti, mangraris sira Mpu kabeh maring Silayukti angaturana wali saha widhi widana, an marya puspa panganjalinira angrengreng punang weda stawa umwang swaraning genta sinawuran de Bhatara panjaya-jaya mwang puspa gandaksatam, mangkana duking Silayukti.
Mangke prapta kang we Anggara Kliwon walin Bhatara ring Basukih mwah sira Mpu kabeh mareng Besakih angaturana wangsuh pada saha widhi widana, telas panganjalinira mengastawa Bhatara maring Basukih ring parahyangan agung neher sinawuran kembang agura saha gandaksatam mwang panjaya-jaya tangeh yan wuwusen mengastiti…
30.a. utptinira sang Mpu kabeh wusing mangkana amwit sira kabeh neher umantukeng Jawa heneng kang kata kamantyan. Pira antajin ikang kala sira Mpu kabeh anemu karestyaning jawa, wasita mwah, walinira Bhatara ngatemwang, mwah sira kabeh turun maring Bali, agya angaturana wali, kala nemu sasih ka 5, titi pangelong Pancadasi dina udasiwa ring Ugu, rah bumi teng surya, Isaka Eka Wak Medi Kudara 1111, warsaning rat.
Byatitan dateng maring Bali lumakwa tan pamengan turun mareng Kuntul Gading Desa iku, sapraptanira Mpu kabeh, sinungsung dene wong Bali dusun tani, prasama sinarya angaturana bakti, aturira :
            “Singgih I pandewa sakawula……
30.b. ……..ngaturana wah pala kantun ring jeng hyang”.
Sumawur sang mpu makabehan,
“Yan mangkana suka hulunta ri maha, mangke hana pawarah ingsun katekeng kita kabeh, ingsun agya angaturana wali maring bukpada paduka bhatara maring Basukih, Manca Wali Krama ring Tilem sasih Cetraka. Eh kita wang Bali makabehan maring desa-desa pakraman mangke gawenakena maka dadaha anut sasih apan akweh turun iringan Bhatara Hyang Pasupati maring Giri Mahameru, tedun ngayah maring Basukih, kita wang Bali kena kita asegeh yaning ngangken Sasih Kanem masegeh maring Ai, anemu byantara Siwa, yan sasih ka 7 maring Sad kayangan, yan sasih Kawulu masegeh maring banjar, yan sasih ka 9, masegeh maring catuspata atabuh gentuh ngaran…..,
31.a. ……ayuwa tan mangkana yatnakena wang Bali umiring kaya wakya Bhatara”.
Umatur kang wang kabeh ;
            “Umiring kaya pangartika jeng I pandewa”.
Tangeh yan kinucap. Wuwusan prapta sang maha Mpu kabeh maring Basukih, tan marya angastungkara Bhatara, adulur pengalpika ring wusing mangkana, Bya Anggara Kliwon sasih kanem amujaken her madulur prani maring tirtha, ri wusing mangkana, kala Byantara, Budha Kliwon turun maring Gelgel angaturana segeh maring parahyangan Bhatara kasuhun genep sapari polah, wus mangkana prapta sasih ka 7, ri we Sukra Kliwon manglaris ke Silayukti angaturana segeh ring parahyangan Bhatara sang atapa, puput sapratekaning pesegeh, wusing mangkana praptang sasih Palguna, nuju dina Saniscara Kliwon Byantara mangraris ka Giri Lempuyang
31.b. angaturana pasegeh ring parahyang Bhatara Hyang Genijaya madulur pengastawa puput pratekaning pasegeh. Wus mangkana prapteng kang sasih ka 9 ring dinten, Ca… Ka…pesegeh wang kabeh lewirnia katipat sirikan anut uriping pancawara, prapta tileming ka 9 amwit  maring Lempuyang mangraris ke Basukih irika telasing pamuntat ing pasegeh Amanca Wali Krama, ngaran, lewirniya ikang sesining upakaranya winangun sanggar tawang maring catuspata panggungan amanca desa, widhi widanania sarwa suci ne katur ke sanggar tawang, itik putih jambul, suci petak ngaran mapring mayah, macatur puput upakaraning widhi widana amanca wali krama pakaryan sang brahmana brahma heni.
Muwah caruning lebuh inajengan de Brahmana Siwa lewirnia : Angsa,
32.a. itik walang kalung, wedus, kebo cemeng, sagenten, segeh ring sor inajengin de Sang Sadaka Budha, lewirning tadaha, wresaba ne genten, brangkawes, irengan, sona bang bungkum, mergepati, sata amanca warna, putih tulus, putih kuning, wiring brahma mwang wiring ireng, brunbun kuning genep saha upacaraning widhi widana kabeh, wus puput madudus agung, sira sang ra sakti tangeh yan mangkana, ri wuwus saika neher sira ngastuti sama angawetuaken weda samadi, tancala, anrengreng ikang weda mantra, umung swaraning genta angawang-awang karungweng swarga dibya, awor swaraning Brahma astra, telas turun Bhatara-bhatara maring Jawa maring Bali, makadinira Bhatara pasupati tumurun maring Giri Sumeru umiring watek
32.b. Rsi gana mwang watek Brahma Rsi tekeng dewata kabeh Bhatara Cintya Siwa malungguh maring Padma Anglayang nguniweh Dewa Rsi makabehan, sama anunggang Padma Kancana, rem-rem Sang Hyang Mredangganata, kahemban dening andakara, tan narya matrang warsa, kuwung-kuwung angin maderes sapraptan ira Bhatara, iniring watek Rsi gana dewata kabeh maring kayangan Basukih, sinawuran antuk weda stawa maka puspa warsa katon Bhatara kabeh anguptyanira sang para Mpu kabeh, nguniweh Sri Aji Bedaulu angaturana puspa pengalpika, tumurun wonging Bali kabeh, makadi hyang-hyanging Dewata kabeh angaturana puspa panganjali ring lingganira Bhatara Siwa Cintya tangeh yan ucapakena. (BERSAMBUNG.......)

Bocah

Bocah

Aku pergi dari pagimu
yang sudah kau buang
tanpa sisa sepotong jua
saat terlihat bocah asyik bermain
tak perduli dingin dan panas
tanpa alas kaki
tegar menantang pagi
mata kecil berbinar
senyum manis mengambang
dibibirnya yang kecil
tangannya kecil melambai
memanggih namaku
tapi dia ada di sudut halaman
yang jauh
terlihat samar
tertutup kabut pagi nan pekat
sudah kucoba picingkan mata
sekedar aku bisa melihat
tangannya yang kecil melambai
tapi lacur
terlajur hilang ditelan kabut
Aku sangat kecewa
juga ingin berontak
lagi-lagi kabut datang
dan aku tak berdaya
melihat mulut kecilnya berucap
halus...
setengah berbisik
dan aku tidak sanggup mendengar
terlalu pelan
untuk telingaku yang tua
aku punya doa
Semoga di lain waktu
aku bisa berjumpa
sekedar menatapnya
tanpa menyentuh
dia yg sudah berikan
sepotong hatinya untukku
Terima kasih nak..

Sabtu, 14 Juli 2012

Pasrah

Pasrah

aku tlah lalui
jalan terjal penuh duri
laut luas
gunung
ngarai
lembah
juga
hiruk pikuk kota

aku tlah lewati
siang
malam
pajar
juga senja

aku tlah lihat
matahari pagi kemerahan
matahari siang menyengat
matahari senja yang saga
juga bulan penuh
bulan compeng
gelap tanpa sinar
benderang kerlip bintang

aku tlah rasakan
pahit
manis
asam
kecut
di lidah

tapi aku sudah tak berdaya
tidak mampu bertahan
dengan sepi yang kau buat
dalam pelarianku
menuju liang kubur
tubuhku tak lagi utuh
jiwaku tak lagi teguh

tak sanggup mengeluh

Teman

Teman
Kau seperti Bulan bagiku
Seperti Udara Bagiku
Seperti Matahari bagiku
Seperti mata air jernih bagiku
Seperti Detak jantung
yang menyertaiku
setiap saat
setiap waktu
aetiap detik
Berhentilah mengejar bayang-bayang
yang kosong yang hanya bisa berjanji
tetapi selalu mengingkari
karena bayang-bayang
tak harus dicari
dia akan datang
saat kita bisa bangkit berdiri
semangat
dan selamat pagi

Jumat, 13 Juli 2012

Perjuangan

Perjuangan

Melangkah tertatih
dengan kaki penuh luka
disana-sini borok menganga
tertatih
merintih
tapi gigih

alas kaki sudah tipis
terkikis jarak
terlalu jauh
mendaki
tak berhenti
napas satu-satu
peluh dan air mata
bersatu
menetes tiada habis
tak terasa lelah
gigih berjuang

agar sampai pada tujuan
di kebun mawar
dipojok kota
di halaman rumah megah
di tengah pagar besi
berduri
tinggi
tak terjamah

tapi takdir sudah tertulis
tak kujumpa mawar yang mekar
tak kucium harum wanginya
tak kurasa lembut kelopaknya
hanya duri tajam
lukai sekujur tubuh
menyisakan perih
yang kubawa berlari
menjauh
dan menjauh

aku terlalu kotor
untuk sekedar memandang
untuk sekedar mencium aromanya
meski dari luar pagar
yang berdiri kokoh
sombong
menantang
ketakberdayaanku

karya Tengku Amir Hamzah


Tengku Amir Hamzah

Amir Hamzah lahir di Tanjung Pura, Langkat, Sumatra Utara, pada 28 Februari 1911 dan meninggal dunia pada 20 Maret 1946 di Kuala Begumit, Binjai. Nama lengkapnya adalah Tengku Amir Hamzah Pangeran Indrapura yang kemudian disingkat menjadi Tengku Amir Hamzah. Nama Amir Hamzah diberikan oleh sang ayah karena kekagumannya kepada Hikayat Amir Hamzah.
Ayahanda Tengku Amir Hamzah bernama Tengku Muhammad Adil yang bergelar Datuk Paduka Raja. Tengku Muhammad Adil adalah Pangeran (Raja Muda dan Wakil Sultan) untuk Luhak Langkat Hulu yang berkedudukan di Binjai. Ayahanda Tengku Amir Hamzah mempunyai garis kekerabatan dengan Sultan Machmud, penguasa Kesultanan Langkat yang memerintah pada tahun 1927-1941. Berdasarkan silsilah keluarga istana Kesultanan Langkat, Tengku Amir Hamzah adalah generasi ke-10 dari Sultan Langkat. Garis keturunan tersebut memperlihatkan bahwa ia adalah pewaris tahta salah satu kerajaan Melayu, yakni Kesultanan Langkat.
Amir Hamzah menghabiskan masa kecil di kampung halamannya. Oleh teman-teman sepermainannya, Amir kecil biasa dipanggil dengan julukan Tengku Busu atau “tengku yang bungsu”. Said Hoesny, salah seorang karib Amir Hamzah di masa kecilnya, menggambarkan bahwa Amir Hamzah adalah anak laki-laki yang berparas “cantik”. Ia bertubuh semampai, kulitnya kuning langsat, lehernya jenjang, dan perkataannya lemah-lembut. Singkat kata, Amir Hamzah di waktu kecil adalah anak manis yang menjadi kesayangan semua orang.
Amir Hamzah mulai mengenyam pendidikan pada umur 5 tahun dengan bersekolah di Langkatsche School di Tanjung Pura pada 1916. Sekolah ini didirikan oleh Sultan Machmud Abdul Aziz, ayahanda Sultan Machmud, pada 1906. Sebagian besar guru di sekolah Amir Hamzah adalah orang Belanda, hanya ada satu orang saja guru Melayu. Pada mulanya, sekolah ini hanya berupa Sekolah Desa dengan masa tempuh studi 3 tahun, kemudian berubah menjadi Sekolah Melayu dengan masa tempuh studi 5 tahun, dan terakhir menjadi Lanngkatsche School dengan masa tempuh studi 7 tahun.
Setelah tamat dari Langkatsche School, Amir Hamzah melanjutkan pendidikannya di MULO, sekolah tinggi di Medan. Setahun kemudian, Amir Hamzah pindah ke Batavia (Jakarta) untuk melanjutkan sekolah di Christelijk MULO Menjangan. Amir Hamzah lulus dari sekolah itu pada 1927. Amir Hamzah kemudian melanjutkan studinya di AMS (Aglemenee Middelbare School), sekolah lanjutan tingkat atas di Solo, Jawa Tengah. Ia mengambil disiplin ilmu pada Jurusan Sastra Timur. Di Solo, mula-mula Amir Hamzah tinggal di asrama, yakni di kompleks perumahan kediaman KRT Wreksodiningrat yang berlokasi di samping istana Kasunanan Surakarta Hadiningrat. Kemudian Amir Hamzah tinggal bersama keluarga RT Sutijo Hadinegoro di Nggabelen.
Amir Hamzah adalah seorang siswa yang memiliki kedisiplinan tinggi. Simak kesan Achdiat K Mihardja tentang kedisplinan Amir Hamzah: “Disiplin dan ketertiban itu nampak pula dari keadaan kamarnya. Segalanya serba beres, buku-bukunya rapih tersusun di atas rak, pakaian tidak tergantung di mana saja, dan sprei tempat tidurnya pun licin tidak kerisit kisut. Persis seperti kamar seorang gadis remaja.”
Selama mengenyam pendidikan di Solo, Amir Hamzah mulai mengasah minatnya pada sastra sekaligus obsesi kepenyairannya. Pada waktu-waktu itulah Amir Hamzah mulai menulis beberapa sajak pertamanya yang kemudian terangkum dalam antologi Buah Rindu, terbit pada 1943. Ajip Rosidi memandang puisi-puisi dalam Buah Rindu adalah puisi Amir Hamzah pada masa-masa “latihan kepenyairan”. Demikian pula dengan anggapan Amir Hamzah sendiri bahwa Buah Rindu hanya sebagai latihan sebelum akhirnya ia menulis sajak-sajak sebagaimana yang terangkum dalam Nyanyi Sunyi. Hal inilah yang menjadi alasan mengapa puisi-puisi dalam Buah Rindu belum menunjukkan kualitas sebagaimana yang terlihat dalam antologi Nyanyi Sunyi.
Pada waktu tinggal di Solo, Amir Hamzah juga menjalin pertemanan dengan Armijn Pane dan Achdiat K Mihardja. Ketiganya sama-sama mengenyam pendidikan di AMS Solo, bahkan mereka satu kelas di sekolah itu. Di kemudian hari, ketiga orang ini mempunyai tempat tersendiri dalam ranah kesusastraan di Indonesia.
Proses kepenulisan Amir Hamzah sewaktu di Solo merupakan proses awal yang menentukan posisi kepenyairannya. Ini adalah proses pembentukan dan pematangan dari seorang Amir Hamzah sebagai manusia. Intensitas proses Amir Hamzah sebagai menusia dan penyair kemudian berlanjut ketika ia meneruskan pendidikannya di Batavia. Dua periode ini merupakan masa proses yang paling kompleks dan intensif dalam kehidupan Amir Hamzah.
Intensitas pergulatan Amir Hamzah dengan berbagai peristiwa kemudian tercermin ke dalam sajak-sajaknya. Bahkan, boleh jadi sajak-sajak Amir Hamzah indentik dengan jalan hidupnya. Kesan seperti ini tidak dapat dihindarkan karena sajak-sajak Amir Hamzah sepertinya secara langsung mencerminkan fakta dan peristiwa empiris dalam kehidupan, perenungan, serta pergulatan dan pencapaiannya di dunia sebagai manusia.
Setelah studinya di Solo pungkas, Amir Hamzah kembali ke Jakarta untuk melanjutkan studi ke Sekolah Hakim Tinggi pada awal tahun 1934. Semasa di Jakarta, kesadaran kebangsaan di dalam jiwa Amir Hamzah kian kuat dan berpengaruh pada wataknya. Meskipun keturunan raja, ia tidak pernah memperlihatkan sikap feodal. Kesadaran kebangsaan dan kerakyatan Amir Hamzah tercermin dari lingkungan pergaulannya, juga dari pekerjaan tambahannya sebagai pengajar di Perguruan Rakyat, lembaga pendidikan yang merupakan bagian dari Taman Siswa, di Jakarta. Bersama beberapa orang rekannya di Perguruan Rakyat, temasuk Soemanang, Soegiarti, Sutan Takdir Alisyahbana, Armijn Pane, dan lainnya, Amir Hamzah menggagas penerbitan majalah Poedjangga Baroe.
Amir Hamzah mulai menyiarkan sajak-sajak karyanya ketika masih tinggal di Solo. Di majalah Timboel yang diasuh Sanusi Pane, Amir Hamzah menyiarkan puisinya berjudul “Mabuk” dan “Sunyi” yang menandai debutnya di dunia kesusastraan Indonesia. Selain itu, sajak-sajaknya juga dipublikasikan di rubrik sastra Panji Pustaka asuhan Sutan Takdir Alisyahbana. Selain menulis sajak, Amir Hamzah juga menulis prosa dan esai tentang kesusastraan. Sajak-sajak Amir Hamzah cenderung terlihat lebih ke gaya sastra Timur.
Sejak dimuat di majalah Timboel, karya sastra Amir Hamzah terus muncul di berbagai media massa, misalnya di majalah Pudjangga Baroe, Pandji Poestaka, dan lain-lain. Nama Amir Hamzah mulai dikenal, dan lingkungan pergaulannya dengan kalangan sastrawan pun mulai berlangsung intensif. Beberapa sastrawan yang semasa dengan Amir Hamzah antara lain Armijn Pane, Sanusi Pane, Sutan Takdir Alisyahbana, Muhamaad Yamin, Suman Hs, JE. Tatengkeng, HB. Jassin, dan lainnya.
Mungkin pencapaian karya sastra Amir Hamzah bukan pencapaian terbaik dari suatu kelompok yang mengkhususkan diri dalam mencari kemudian menemukan semacam puitika yang lain sebagaimana yang terjadi di Barat. Namun begitu, tidak dapat dihindarkan bahwa ada semacam ikatan maupun komitmen para beberapa pemrakarsa majalah Poedjangga Baroe yaitu, Armijn Pane, Sutan Takdir Alisyahbana, dan Amir Hamzah sendiri untuk memajukan bahasa Indonesia. Penerbitan majalah Poedjangga Baroe sendiri juga merupakan perwujudan komitmen hal tersebut.
Amir Hamzah mewariskan dua buah kumpulan sajak karangannya, yaitu Buah Rindu dan Nyanyi Sunyi. Sutan Takdir Alisyahbana mengatakan, banyak pengamat yang menilai bahwa Nyanyi Sunyi bukan hanya merupakan puncak pencapaian kreatif Amir Hamzah, namun juga menjadi salah satu puncak bagi kepenyairan Indonesia. Antologi puisi Nyanyi Sunyi menjadi pemula bagi sajak-sajak kemudian yang membahasakan kesunyian.
Kumpulan sajak Amir Hamzah yang lain, yaitu Buah Rindu, sebenarnya cenderung merupakan semacam catatan biografi. Meskipun buku kumpulan puisi ini terbit lebih belakangan dibanding Nyanyi Sunyi, namun proses penulisannya lebih dahulu dibanding puisi-puisi pada Nyanyi Sunyi. Sajak-sajak dalam kumpulan puisi Nyanyi Sunyi adalah sajak-sajak yang sublim dengan lebih melukiskan pergulatan eksistensial sang penyair. Melalui Nyanyi Sunyi itulah kehidupan menjadi semacam ruang filosofis yang sunyi.
Para peneliti dan kritikus sastra yang menyimpulkan dua hal tentang bahasa puisi Amir Hamzah. Di satu sisi, ia seolah-olah terikat pada bahasa Melayu, namun di sisi lain Amir Hamzah juga sangat bebas ketika memasukkan beberapa kata yang berasal dari bahasa Jawa, Kawi, atau Sansekerta. Ketika membaca sajak-sajak Amir Hamzah, tak jarang pembaca akan menemui beberapa kata yang bukan berasal dari bahasa Melayu, misalnya dewangga, dewala, sura, prawira, estu, ningrum, padma, cendera, daksina, purwa, jampi, sekar, alas, maskumambang, dan lain sebagainya.
Amir Hamzah mewariskan 50 sajak asli, 77 sajak terjemahan, 18 prosa liris, 1 prosa liris terjemahan, 13 prosa, dan 1 prosa terjemahan. Jumlah keseluruhan karya itu adalah 160 tulisan. Jumlah karya tersebut masih ditambah dengan Setanggi Timur yang merupakan puisi terjemahan, dan terjemahan Bhagawat Gita. Dari jumlah itu, ada juga beberapa tulisan yang tidak sempat dipublikasikan.
Revolusi sosial yang meletus pada 3 Maret 1946 menjadi akhir bagi kehidupan Amir Hamzah. Ia adalah korban yang tidak bersalah dari sebuah revolusi sosial pada waktu itu. Pasukan Pesindo menangkapi sekitar 21 tokoh feodal termasuk di antaranya adalah Amir Hamzah yang ditangkap pada 7 Maret 1946. Kemudian, pada dini hari tanggal 20 Maret 1946, orang-orang yang ditangkap itu dihukum mati.






Sunyi Itu Duka
Sunyi itu duka
Sunyi itu kudus
Sunyi itu lupa
Sunyi itu lampus

Padamu Jua

Habis kikis
Segala cintaku hilang terbang
Pulang kembali aku padamu
Seperti dahulu

Kaulah kandil kemerlap
Pelita jendela di malam gelap
Melambai pulang perlahan
Sabar, setia selalu

Satu kekasihku
Aku manusia
Rindu rasa
Rindu rupa

Di mana engkau
Rupa tiada
Suara sayup
Hanya kata merangkai hati

Engkau cemburu
Engkau ganas
Mangsa aku dalam cakarmu
Bertukar tangkap dengan lepas

Nanar aku gila, gila sasar
Sayang berulang padamu jua
Engkau pelik menarik ingin
Serupa dara di balik tirai

Kasihmu sunyi
Menunggu seorang diri
Lalu waktu bukan giliranku
Mati hari – bukan kawanku ....

Barangkali

Engkau yang lena dalam hatiku
Akasa swarga nipis-tipis
Yang besar terangkum dunia
kecil terlindung alis

Kujunjung di atas hulu
Kupuji di pucuk lidah
Kupangku di lengan lagu
Kudaduhkan di selendang dendang

Bangkit Gunung
Buka mata-mutira-mu
Sentuh kecapi lirdusi
Dengan jarimu menirus halus

Biar siuman dewi-nyanyi
Gambuh asmara lurus lampai
Lemah ramping melidah api
Halus harum mengasap keramat

Mari menari dara asmara
Biar terdengar swara swarna
Barangkali mati di pantai hati
Gelombang kenang membanting diri

Hanya Satu

Timbul niat dalam kalbumu
Terban hujan, ungkai badai
Terendam karam
Runtuh ripuk  tamanmu rampak

Manusia kecil lintang pukang
Lari terbang jatuh duduk
Air naik tetap terus
Tumbang bungkar pokok purba

Teriak riuh redam terbelam
Dalam gegap gempita guruh
Kilau kilat membelah gelap
Lidah api menjulang tinggi

Terapung naik jung bertudung
Tempat berteduh nuh kekasihmu
Bebas lepas lelang  lapang
Di tengah gelisah, swara sentosa

***

Bersemayam sempana di jemala gembala
Duriat  jelita bapakku Ibrahim
Keturunan intan dua cahaya
Pancaran putera berlainan bunda .

Kini kami bertikai pangkai
Di antara dua, mana mutiara
Jauhari ahli lalai menilai
Lengah langsung melewat abad.

Aduh kekasihku
Padaku semua tiada berguna
Merasa dikau dekat rapat
Serupa Musi di puncak Tursina.

Permainanmu

Kaukeraskan kalbunya
Bagai batu membesi benar
Timbul telangkaimu bertongkat urat
Ditunjang pengacara petah pasih

Dihadapanmu lawanmu
Tongkatnya melingkar merupa ular
Tangannya putih, putih penyakit
Kekayaanmu nyata,terlihat terang

Kekasihmu ditindasnya terns
Tangan,tapi tersembunyi
Mengunci bagi paten
Kalbu ratu rat rapat

Kaupukul raja-dewa
Sembilan cambuk melecut dada
Putera-mula peganti diri
Pergi kembaii ke asal asli

Bertanya aku kekasihku
Permainan engkau permainkan
Kautulis kaupaparkan
Kausampaikan dengan lisan

Bagaimana aku menimbang
Kaulipu lipatkan
Kaukelam kabutkan
Kalbu ratu dalam genggammu

Kauhamparkan badan
Ditubir bibir pantai permai
Raja ramses penaka durjana
Jadi tanda di hari muka

Bagaimana aku menimbang
Kekasihku astana sayang
Ratu restu telaga sempurna
Kekasihku mengunci hati
Bagi tali disimpul mati.

Turun Kembali

Kalau aku dalam engkau
Dan engkau dalam aku
Adakah begini jadinya
Aku hamba engkau penghulu?

Aku dan engkau berlainan
Engkau raja, maha raya
Cahaya halus tinggi mengawang
Pohon rindang menaung dunia

Di bawah teduh engkau kembangkan
Aku berhenti memati hari
Pada bayang engkau mainkan
Aku melipur meriang hati

Diterangi cahaya engkau sinarkan
Aku menaiki tangga mengawan
Kecapi firdusi melena telinga
Menyentuh gambuh dalam hatiku

Terlihat ke bawah.
Kandil kemerlap
Melambai cempaka ramai tertawa
Hati duniawi melambung tinggi
Berpaling aku turun kembali.

Karena Kasihmu

Karena kasihmu
Engkau tentukan waktu
Sehari lima kali kita bertemu

Aku anginkan rupamu
Kulebihi sekali
Sebelum cuaca menali sutera

Berulang-ulang kuintai-intai
Terus-menerus kurasa-rasakan
Sampai sekarang tiada tercapai
Hasrat sukma idaman badan

Pujiku dikau laguan kawi
Datang turun dari datuku
Diujung lidah engkau letakkan
Piatu teruna ditengah gembala

Sunyi sepi pitunang poyang
Tadak meretak dendang dambaku
Layang lagu tiada melangsing
Haram gemerencing genta rebana

Hatiku, hatiku
Hatiku sayang tiada bahagia
Hatiku kecil berduka raya
Hilang ia yang dilihatnya.

Sebab Dikau

Kasihkan hidup sebab dikau
Segala kuntum mengoyak kepak
Membunga cinta dalam hatiku
Mewangi sari dalam jantungku

Hidup seperti mimpi
Laku lakon di layar terkelar
Aku pemimpi lagi penari
Sedar siuman bertukar-tukar

Maka merupa di datar layar
Wayang warna menayang rasa
Kalbu rindu turut mengikut
Dua sukma esa-mesra

Aku boneka engkau boneka
Penghibur dalang mengatur tembang
Di layar kembang bertukar pandang
Hanya selagu, sepanjang dendang

Golek gemilang ditukarnya pula
Aku engkau di kotak terletak
Aku boneka engkau boneka
Penyelang dalang mengarak sajak.

Doa

Dengan apakah kubandingkan pertemuan kita, kekasihku?
Dengan senja samar sepoi, pada masa purnama meningkat naik,
setelah menghalaukan panas payah terik
Angin malam menghembus lemah, menyejuk badan, melambung
rasa menanyang pikir, membawa angan ke bawah kursimu.
Hatiku terang menerima katamu, bagai bintang memasang lilinnya.
Kalbuku terbuka menunggu kasihmu, bagai sedap-malam menyirak kelopak
Aduh, kekasihku, isi hatiku dengan katamu, penuhi dadaku dengan cahayamu, biar bersinar mataku sendu, biar berbinar gelakku rayu!

Hanyut Aku

Hanyut aku, kekasihku!
Hanyut aku
Ulurkan tanganmu, tolong aku.
Sunyinya sekelilingku!
Tiada suara kasihan, tiada angin mendingin
tiada air menolak ngelak
Dahagaku kasihmu, hauskan bisikmu, mati aku sebabkan diammu.
Langit menyerkap, air berrepas tangan, aku tenggelam. Tenggelam dalam malam.
air diatas mendidih keras.
Bumi didawah menolak keatas.
Mati aku, kekasihku, mati aku!

Taman Dunia

Kau masukkan aku ke dalam taman-dunia, kekasihku
Kaupimpin jariku, kautunjukkan bunga tertawa; kuntum tersenyum.
Kautundukkan haluku tegak, mencium wangi tersembunyi sepi.
Kaugemelaikan di pipiku rindu daun beldu melunak lemah.
Tercengang aku, takjub, terdiam.
Berbisik engkau:
Taman swarga, taman swarga mutiara rupa”.
Engkaupun lenyap.
Termangu aku gilakan rupa.

Mengawan

Rengang aku dari padaku, mengikut kawalku mengawan naik
Mewajah ke bawah, tertentang aku, lemah lunak, kotor, terhantar, paduan benda empat perkara.
Datang pikiran membentang kenang, membunga cahaya cuaca lampau, menjadi terang mengilau kaca.
Lewat lambat aku dan dia, ria tertawa, bersedih suka, berkasih pedih, bagi merpati bersambut mulut.
Tersenyum sukma, kasihan serta.
Benda mencintai benda………………….
Naik aku mengawan rahman, mengikut kawalku membawa warta.
Kuat, sayapku kuat, bawakan aku, biar sampai membidai-belai cecah tersentuh, di kursi kesturi.

Panji di Hadapanku

Kau kibarkan panji di hadapanku.
Hijau jernih diampu tongkat mutu-mutiara.
Di kananku berjalan, mengiring perlahan, ridlamu rata, dua sebaya, putih-putih, penuh melimpah, kasih persih.
Gelap-gelap kami berempat, menunggu-nunggu, mendengar-dengar suara sayang, panggilan-panjang, jauh-teratuh, melayang-layang.
Gelap-gelap kami berempat, meminta-minta, memohon-motion, moga terbuka selimut kabut, pembungkus halus nokta utama.
Jika nokta terduka-raya
Jika kabut tersingkap semua
Cahaya ridla mengilau ke dalam
Nur rindu memancar keluar.

Memuji Dikau

Kalau aku memuji dikau, dengan mulut tertutup, mata terkatup,
Sujudlah segalaku, diam terbelam, di dalam kalam asmara raya.
Turun kekasihmu, mendapatkan daku duduk bersepi, sunyi sendiri.
Dikucupnya bibirku, dipautnya bahuku, digantunginya leherku, hasratkan suara sayang semata.
Selagi hati bernyanyi, sepanjang sujud semua segala,
bertindih ia pada pahaku, meminum ia akan suaraku……………………
Dan,
Iapun melayang pulang,
Semata cahaya,
Lidah api dilingkung kaca,
Menuju restu, sempana sentosa.

Kurnia

Kaukurnia aku,
Kelereng kaca cerah cuaca,
Hikmat raya tersembunyi dalamnya,
Jua bahaya dikandung kurnia,
Jampi kauberi, menundukkan kepala naga angkara.
Kelereng kaca kilauan kasih, menunjukkan daku itu lisan tanganmu.
Memaksa sukmaku bersorak raya, melapangkan dada¬ku menanti sentosa.
Sebab kelereng guli riwarni, kuketahui langit tinggi
berdiri, tanah rendah membukit datar.
Kutilik diriku, dua sifat mesra satu:
Melangit tinggi, membumi keji.

Doa Poyangku

Poyangku rata meminta sama
Semoga sekali aku diberi
Memetik kecapi, kecapi firdusi
Menampar rebana, rebana swarga

Poyangku rata semua semata
Penabuh bunyian turun-temurun
Leka mereka karena suara
Suara sunyi suling keramat

Kini rebana di celah jariku
Tari tamparku membangkit rindu
Kucoba serentak genta genderang
Memuji kekasihku di mercu lagu

Aduh, kasih hatiku sayang
Alahai hatiku tiada bahagia
Jari menari doa semata
Tapi hatiku bercabang dua.

Turun Kembali

Kalau aku dalam engkau
Dan engkau dalam aku
Adakah begini jadinya
Aku hamba engkau penghulu?

Aku dan engkau berlainan
Engkau raja, maha raya
Cahaya halus tinggi mengawang
Pohon rindang menaung dunia

Di bawah teduh engkau kembangkan
Aku berhenti memati hari
Pada bayang engkau mainkan
Aku melipur meriang hati

Diterangi cahaya engkau sinarkan
Aku menaiki tangga mengawan
Kecapi firdusi melena telinga
Menyentuh gambuh dalam hatiku.

Terlihat ke bawah,
Kandil kemerlap
Melambai cempaka ramai tertawa
Hati duniawi melambung tinggi
Berpaling aku turun kembali

Batu Belah (kabaran)

Dalam rimba rumah sebelah
Teratak bambu terlampau tua
Angin menyusup di lubang tepas
Bergulung naik di sudut sunyi

Kayu tua membetul tinggi
Membukak puncak jauh diatas
Bagai perarakan melintas negeri
Payung menaung jamala raja

Ibu papa beranak seorang
Manja bena terada-ada
Lagu lagak tiada disangkak
Mana tempat ibu meminta.

Telur kemahang minta carikan
Untuk lauk di nasi sejuk

Tiada sayang;
Dalam rimba telur kemahang
Mana daya ibu mencari
Mana tempat ibu meminta

Anak lasak mengisak panjang
Menyabak merunta mengguling diri
Kasihan ibu berhancur hati
Lemah jiwa karena cinta

Dengar…………….dengar!
Dari jauh suara sayup
Mengalun sampai memecah sepi
Menyata rupa mengasing kata

Rang………rang…………rangkup
Rang………rang…………rangkup
Batu belah batu bertangkup
Ngeri berbunyi berganda kali

Diam ibu berpikir panjang
Lupa anak menangis hampir
Kalau begini susahnya hidup
Biar ditelan batu bertangkup

Kembali pula suara bergelora
Bagai ombak datang menampar
Macam sorak semarai rampai
Karena ada hati berbimbang

Menyabut ibu sambil tersedu
Meragu langsing suara susah:

Batu belah batu dertangkup
Batu tepian tempat mandi
Insya Allah tiadaku takut
Sudan demikian kuperbuat janji

Bangkit bonda bedalan pelan
Tangis anak bertambah kuat
Rasa risau dermaharajalela
Mengangkat kaki melangkah cepat

Jauh ibu lenyap di mata
Timbul takut di hati kecil
Gelombang bimbang mengharu pikir
Berkata jiwa menanya bonda

Lekas pantas memburu ibu
Sambil tersedu rindu berseru
Dari sisi suara sampai
Suara raya batu bertangkup.

Lompat ibu ke mulut batu
Besar terbuka menunggu mangsa
Tutup terkatup mulut ternganga
Berderak-derik tulang-belulang

Terbuka pula,merah basah
Mulut maut menunggu mangsa
Lapar lebar tercingah pangah
Meraung riang mengecap sedap………….

Tiba dara kecil sendu
Menangis pedih mencari ibu
Terlihat cerah darak merah
Mengerti hati bonda tiada

Melompat dara kecil sendu
Menurut hati menaruh rindu……….

Batu belah, batu bertangkup
Batu tepian tempat mandi
Insya Allah tiadaku takut
Sudan demikian kuperbuat janji.

Di dalam Kelam

Kembali lagi marak-sumarak
Jilat melonjak api penyuci
Datam hatiku tumbuh jahanam
Terbuka neraka di lapangan swarga

Api melambai merengkung lurus
Merunta ria melidah belah
Menghangus debu mengitam belam
Buah tenaga bunga suwarga

Hati firdusi segera sentosa
Murtad merentak melaut topan
Naik kabut mengarang awan
Menghalang cuaca nokta utama

Berjalan aku di dalam kelam
Terus lurus moal berhenti
jantung dilebur dalam jahanam
Kerongkong hangus kering peteri

Meminta aku kekasihku sayang:
Turunkan hujan embun rahmatmu
Biar padam api membelam
Semoga pulih pokok percayaku.

Ibuku Dahulu

Ibuku Dahulu

Ibuku dahulu marah padaku
Diam ia tiada berkata
Akupun lalu merajuk pilu
Tiada perduli apa terjadi

Matanya terus mengawas daku
Walaupun bibirnya tiada bergera
Mukanya masam menahan sedan
Hatinya pedih karena lakuku

Terus aku berkesal hati
Menurutkan sedan mengacau-balau
Jurang celaka terpandang dimuka
Kusongsong juga - biar cedera

Bangkit ibu dipegangnya aku
Dirangkumnya segera dikucupnya serta
Dahiku berapi pancaran neraka
Sejak sentosa turun ke kalbu

Demikian engkau:
Ibu, bapa, kekasih pula
berpadu satu dalam dirimu
Mengawas daku dalam dunia

Insyaf

Segala kupinta tiada kauberi
Segala kutanya tiada kau sahuti
Butalah aku terdiri sendiri
Penuntun tiada memimpin jari

Maju mundur tiada terdaya
Sempit bumi dunia raya
Runtuh ripuk astana cuaca
Kureka gembira di lapangan dada

Buta tuli bisu kelu
Tertahan aku di muka dewala
Tertegun aku di jalan buntu
Tertebas putus sutera sempana

Besar benar salah arahku
Hampir tertahan tumpah berkahmu
Hampir tertutup pintu restu
Gapura rahsia jalan bertemu

Insyaf diriku dera durhaka
Gugur tersungkur merenang mata:
Samar terdengar suwara suwarni
Sapur melipur merindu temu.

Subuh

Subuh

Kalau subuh kedengaran tabuh
Semua sepi sunyi sekali
Bulan seorang tertawa terang
Bintang mutiara bermain cahaya

Terjaga aku tersentak duduk
Terdengar irama panggilan jaya
Naik gembira meremang roma
Terlihat panji terkibar di muka

Seketika teralpa;
Masuk bisik hembusan setan
Meredakan darah debur gemuruh
Menjatuhkan kelopak mata terbuka

Terbaring badanku tiada berkuasa
Tertutup mataku berat semata
Terbuka layar gelanggang angan
Terulik hatiku di dalam kelam

Tetapi hatiku, hatiku kecil
Tiada terlayang di awang dendang
Menangis ia bersuara seni
Ibakan panji tiada terdiri.

Hari Menuai

Lamanya sudah tiada bertemu
Tiada kedengaran suatu apa
Tiada tempat duduk bertanya
Tiada teman kawan berberita

Lipu aku diharu sendu
Samar sapur cuaca mata
Sesak sempit gelanggang dada
Senak terhentak raga kecewa

Hibuk mengamuk hati tergari
Melolong meraung menyentak rentak
Membuang merangsang segala petua
Tiada percaya pada siapa

Insyaf aku
Bukan ini perbuatan kekasihku
Tiada mungkin reka tangannya
Karena cinta tiada mendera

Kutilik diriku kuselam tahunku
Timbul terasa terpancar terang
Istimewa lama merekah terang
Merona rawan membuang sedan

Tahu aku
Kini hari menuai api
Mengetam ancam membelam redam
Ditulis dilukis jari tanganku.

Astana Rela

Tiada bersua dalam dunia
Tiada mengapa hatiku sayang
Tiada dunia tempat selama
Layangkan angan meninggi awan

Jangan percaya hembusan cedera
Berkata tiada hanya dunia
tajam mata kepala
Sungkumkan sujud hati sanubari

Mula segala tiada ada
Pertengahan masa kia bersua
Ketika tiga bercerai ramai
Di waktu tertentu berpandang terang

Kalau kekasihmu hasratkan dikau
Restu sempana memangku daku
Tiba masa kita berdua
Berkaca bahagia di air mengalir

Bersama kita mematah buah
Sempana kerja di muka dunia
Bunga cerca melayu lipu
Hanya bahagia tersenyum harum

Di situ baru kita berdua
Sama merasa, sama membaca
Tulisan cuaca rangkaian mutiara
Di mahkota gapura astana rela.